Ekkehard Martens (ur. 2 listopada 1943 w Opolu) – niemiecki filozof zajmujący się filozofią głównie antyczną, etyką oraz dydaktyką filozofii w ogóle, a w szczególności pionier filozofowania z dziećmi oraz filozofowania dzieci w Niemczech.

Życiorys Po ukończeniu gimnazjum Sankt Ansgar w Hamburgu w 1963 roku, Ekkehard Martens studiował filozofię, łacinę, grekę i pedagogikę we Frankfurcie, Tybindze i Hamburgu. Był stypendystą i tamże doktorantem Carla Friedricha Weizsäckera. Doktoryzował się pracą na temat filozofii Platona i habilitował się w zakresie dydaktyki filozofii. Po etapie pracy jako nauczyciel w gimnazjum i asystent w zakresie filozofii na Uniwersytecie Pedagogicznym w Münster, od 1978 r. aż do przejścia na emeryturę w 2009 r., nauczał jako profesor dydaktyki filozofii oraz języków dawnych na Uniwersytecie w Hamburgu. Prowadził też wiele i jako profesor wizytujący, pod koniec na uniwersytetach w Essen i Bochum. W latach 1997–2001 Ekkehard Martens (wraz z i Peterem Nenningerem) był naukowym konsultantem eksperymentu „Filozofia praktyczna” w szkołach kraju związkowego Nadrenia Północna-Westfalia. W roku 1978 był założycielem i współredaktorem periodyku Zeitschrift für Didaktik der Philosophie und Ethik.

Główne obszary działalności Badania Martensa koncentrują się na filozofii starożytnej (jest autorem kilku tłumaczeń dialogów Platona oraz publikacji na temat Sokratesa), na etyce stosowanej, dydaktyce filozofii i etyki oraz na . Wydana wspólnie z Herbertem Schnädelbachem „Philosophie. Ein Grundkurs” zyskała międzynarodowe uznanie i została przetłumaczona na wiele języków, wydanie polskie nosi tytuł „Filozofia. Podstawowe pytania”.

Dydaktyka filozofii Pojęcie filozofii Martens rozdziela w filozofii dwa aspekty: filozofię jako fakt („filozofia”) i jako działanie („filozofowanie”)Martens ewidentnie zdaje sobie sprawę, że istota i zawartość filozofii jako takiej „były kontrowersyjnie dyskutowane od jej początków. I, że to, czym jest i czym powinna być filozofia, samo w sobie jest pytaniem filozoficznym i nie da się na nie jednoznacznie odpowiedzieć.” W oryginale: Martens ist sich durchaus bewusst, dass Wesen und Gehalt der Philosophie als solcher „seit ihrem Beginn kontrovers diskutiert [werden]. [Und, dass] [w]as Philosophie ist und soll, [.] selber eine philosophische Frage [ist] und sich nicht eindeutig beantworten lässt.” – Zob. Martens 2003 ↓, s. 15.. Opisuje naturę i funkcjonalność każdego z tych aspektów w następujący sposób: „Przez filozofię jako stan rzeczy rozumie się efekty poznania, teorie lub wytwory tradycji [...], zaś przez filozofowanie jako działanie ma się na myśli proces poznawaniaMartens 2003 ↓, s. 15.. Martens odrzuca jednak ścisłe rozdzielenie tych aspektów, jakie można byłoby wyczytać z tego sformułowania. Podkreśla on konieczne powiązania i procesy wzajemnej wymiany między wytworami i działaniem. Stwierdza on, że wytworów „nie można zrozumieć, zbadać i rozwinąć bez [...] aktywności”. I odwrotnie, [...] [czynność filozofowania] jest wstępnie przygotowana przez [...] rozpoznania minionych filozofii [...]”. Ponadto tradycja powinna wzbogacać i stymulować czynność filozofowania poprzez zgromadzony przez tysiące lat zasób „wiedzy merytorycznej i metodologicznej”; uczący się lub aspirujący filozof powinien zatem przyswoić sobie, jako wiedzę podstawową, metody i treści legitymizowane przez autorytety, lecz aby stać się aktywnym rzeczywiście filozoficznie, musi je wykorzystać w myśleniu i przekroczyć w dyskursie z tekstem, z samym sobą czy interlokutorem. Według Martensa, który powołuje się tu na Spaemanna, filozofowanie jest więc „ciągłym dyskursem”Martens 2003 ↓, s. 17.. Ten ciągły dyskurs będzie się rozpalał od pytań życia codziennego i – o ile kontynuująca je działalność filozoficzna będzie praktykowana – nieuchronnie będzie przechodził do pytań fundamentalnych.

Nawiązując do Sokratesa Martens wyraża się sceptycznie co do tego, czy na te podstawowe pytania można odpowiedzieć lub czy w ogóle jest sens odpowiadać definitywnie, ponieważ właściwy plon leży w debacie, w realizacjiMartens 2003 ↓, s. 23.. Ujawniająca się w dyskursie argumentacyjna forma procesów filozofii oraz leżąca u jej podstaw otwartość, które to właśnie czynią dyskurs owocnym, odróżniają filozofię i jej praktykę – według Martensa – od dyskursu pytań podstawowych realizowanych przez religie.

Kto może uprawiać całość filozofii? Martens reprezentuje przekonanie, że – od dziecka po emeryta – filozofować może z pożytkiem każdy. Filozofia nie jest ograniczona do środowisk eksperckich czy ludzi, którzy znaleźli się w granicznych sytuacjach egzystencjalnych (kryzysach). Martens ujmuje to zwięźle, pisząc: „Każdy może popaść się w sytuację nowego co do pryncypiów myślenia.”Martens 2003 ↓, s. 19.

Nawiązując do tego otwarcia filozofii, Martens krytykuje dwuklasowy model filozofii tj. dzielący na (gorszą) filozofię popularną i (lepszą) filozofię akademicką. Martens proponuje porzucenie tego jakościowego podziału i zachęca do modelu wielostopniowego. W tym zaś rozwiązaniu droga prowadzi od łatwiej przystępnej filozofii popularnej, poprzez nabywanie kompetencji metodycznych, do rozbudowanej, specjalistycznej filozofii akademickiej. Nawet jeśli można by tu diagnozować wzrost jakościowy (w formach wypowiedzi itp.), to Martens podkreśla, że nawet rozbudowana, akademicka filozofia może dostarczyć definitywnych odpowiedzi na pytania podstawowe czy ostateczne – w równie niewielkim stopniu jak filozofia popularnaMartens 2003 ↓, s. 24. „W każdym razie, na te ‘ostatnie pytania’ nie podają jakiejkolwiek ‘ostatecznych odpowiedzi’.” – W oryginale: „Für die, letzten Fragen‘ jedenfalls bringen auch sie keine, letzten Antworten‘.”..

Poprzez taki podział, a następnie opis filozofowania jako czynności, dołącza Martens do takich filozofów jak Sokrates, Kant i Wittgenstein. Jako oddające istotę cytuje „kantowską formułę ‘uczenia się filozofowania’ [...]”.

Cel zajęć filozoficznych Martens ujmuje to zwięźle i precyzyjnie: „Podstawowym celem jest nabycie kompetencji, a nie wiedzy [...].”Martens 2003 ↓, s. 16. W następnym zdaniu podkreśla, że tak puentująca wypowiedź nie może być odczytywana jako odrzucenie zdobywania całej wiedzy historii filozofii, lecz jako zaprzeczenie, jakoby ten szczególny rodzaj zdobywania wiedzy miałby być celem nauczania filozofii. Uczący się nie powinni zapamiętywać abstrakcyjnych danych i zdekontekstualizowanych faktów, lecz zapoznawać się z „podstawowymi tekstami filozoficznymi [...] dobrze zrobionej filozofii”, które mogą im służyć jako przykłady i wytyczne do filozoficznej aktywności.

Martens najpierw z grubsza określa metody, których należy się nauczyć, jako „(a) ‘dyskurs’ (b) ‘kontynuację’ i (c) postawę otwartości.”

Dyskurs oznacza tu procedurę argumentacyjną, która ujawnia się w filozoficznej dyskusji z tekstami i rozmówcami. Ciągłość jest produktywnym nawiązaniem do tradycji filozoficznej. Postawa otwartości jest tym, co w ogóle umożliwia produktywną argumentację. Gdy uczestnicy dyskursu przyznają, że dysponują jedynie „możliwie dobrze uzasadnionymi spostrzeżeniami / wglądami”Martens 2003 ↓, s. 18., to dopiero wtedy, z bazy uzyskanej osobiście lub z tradycji, może obudzić się coś nowego, co jednak zawiera w sobie te podstawyMartens 2003 ↓, s. 16–19..

Nawiązując do modelu wielostopniowego, Martens krytycznie podchodzi do koniecznego wykorzystywania i odnoszenia się do tekstów filozofii akademickiej w trakcie zajęć. Stąd też widzi on „nadmierną specjalizację akademicką” jako hamującą „możliwie szeroką praktykę filozofowania w procesach wychowania i edukacji w szkole.”Martens 2003 ↓, s. 24.

Forsowana przez nauczycieli i społeczeństwo teza, jakoby celem filozofii było zmienianie osobowości, albo żeby miała służyć jako pomoc życiowa, jest przez Martensa odrzucana. To mija się z rzeczywistością zajęć szkolnych; ponadto zmiany u uczniów, jakiegokolwiek pozytywnego rodzaju w życiu pozaszkolnym, jakoby spowodowane nauczaniem filozofii przez nauczycieli, nie dają się ani stwierdzać, ani mierzyć ani wartościowaćMartens 2003 ↓, s. 28..

Filozofowanie jako elementarna technika kultury Jeżeli nawiążemy do zarysowanych powyżej założeń Martensa, to staje się jasne, że filozofowanie nie jest czynnością, która przypada w udziale tylko niewielkiej, utalentowanej elicie, o której to aktywności wielkie masy mogą co najwyżej nabrać bladego pojęcia za pośrednictwem filozofii popularnej, mającej w tradycji głównie negatywne konotacje. Każdy może efektywnie filozofować, o ile opanuje niezbędne do tego (podstawowe) kompetencje. Innymi słowy, filozofia jest „, która może być nauczana i której można się nauczyć”.

Dobierając termin „technika kulturowa”, Martens zajmuje wyraźnie stanowisko. Prowokacyjnie umieszcza filozofowanie w tym samym rzędzie co czytanie, pisanie i rachowanie, a zatem jest ono, tak samo jak one, fundamentalne dla udanego życia we współczesnym społeczeństwie. Ponadto termin ten podkreśla, iż to, że człowiek jest w stanie filozofować, jest w praktyce sensownie stosowalne oraz może być systematycznie uprzystępniane, a więc nie jest to talent-luksus zarezerwowany dla jakiejś elityMartens 2003 ↓, s. 30–33..

Wyuczalność filozofowania oraz spełnialność modelu wielostopniowego Martens chce realizować za pomocą integrującego paradygmatu metod. Wychodząc od własnych opracowań praktyki sokratejskiej, jak i arystotelesowskiej, paradygmat jego zawiera pięć metod: fenomenologiczną, hermeneutyczną, analityczną oraz dialektyczną i ; każda z nich daje się przyporządkować do głównych nurtów filozofii oraz do filozofów. Filozofami paradygmatycznymi w odniesieniu do metody fenomenologicznej byliby np. Husserl i Heidegger, a w odniesieniu do metody dialektycznej Hegel i Marks. W schemacie Martensa nie są one od siebie odizolowane, ani do pomyślenia w sposób ściśle oddzielony, ale razem tworzą sieciowy model wielostopniowy, który wprawdzie dopuszcza (i wspiera) różne punkty ciężkości, ale (prawie) zawsze stosuje wszystkie metodyMartens 2003 ↓, s. 48–58..

Wybrane publikacje

W języku niemieckim: Platon, Charmides. Griech./dtsch. Übers. u. mit Anm. versehen, Reclam, Stuttgart 1977 Dialogisch-pragmatische Philosophiedidaktik, Schroedel, Hannover 1979 Einführung in die Didaktik der Philosophie, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1983 Der Faden der Ariadne oder: Warum alle Philosophen spinnen, Metzler, Stuttgart 1991 (Neuausgabe Reclam, Leipzig 2000, ISBN 3-379-01704-3) Philosophie. Ein Grundkurs (Hrsg. zus. mit H. Schnädelbach), 2 Bände, Rowohlt, Reinbek 1991 Ethik. Ein Grundkurs (Hrsg. zus. mit H. Hastedt), Rowohlt, Reinbek 1996 Zwischen Gut und Böse. Elementare Fragen angewandter Philosophie, Reclam, Stuttgart 1996, ISBN 3-15009635-9. Philosophieren mit Kindern. Eine Einführung in die Philosophie, Reclam, Stuttgart 1997 Philosophische Meisterstücke (Hrsg. zus. mit E. Nordhofen, J. Siebert). 2 Bände, Reclam, Stuttgart 1998/2001 Gut leben. Ethik (Hrsg.) Bayerischer Schulbuchverlag, München 2002 Vom Staunen oder: Die Rückkehr der Neugier, Reclam, Leipzig 2003 Ich denke, also bin ich. Grundtexte der Philosophie (Hrsg.). 3. Aufl., Beck, München 2003 Praxishandbücher Philosophie / Ethik, 4 Bde. (Hrsg. zus. mit H. Hastedt / J. Rohbeck, V. Steenblock), Siebert, Hannover 2003/2004 Sokrates. Eine Einführung, Reclam, Stuttgart 2004 Platon – Grundwissen Philosophie, Reclam, Stuttgart 2009

W języku polskim: Filozofia: podstawowe pytania. Red. E. Martens, H. Schnadelbach. Przeł. z jęz. niem. Krystyna Krzemieniowa. Red. Krzemień-Ojak Krystyna. Warszawa 1985, Wiedza Powszechna, Wyd. 2.

Przypisy

Bibliografia Ekkehard Martens: Methodik des Ethik- und Philosophieunterrichts. Philosophieren als elementare Kulturtechnik. Hannover: Siebert, 2003. Dieter Birnbacher, Joachim Siebert, Volker Steenblock (Hrsg.): Philosophie und ihre Vermittlung. Ekkehard Martens zum 60. Geburtstag. Hannover: Siebert, 2003, ISBN 3-937223-06-1.

Linki zewnętrzne