Bącznik (Zebrilus undulatus) – gatunek średniej wielkości ptaka z podrodziny bąków (Botaurinae) w obrębie rodziny czaplowatych (Ardeidae); jedyny przedstawiciel rodzaju Zebrilus. Zamieszkuje duży obszar Ameryki Południowej, mimo to będąc dawniej słabo poznanym gatunkiem czapli. Ciemno ubarwiony (szary lub szaro-brązowy). Bącznik zamieszkuje tereny strumieni, rzek i bagien w lasach bagiennych, wiecznie zielonych, mangrowych oraz galeriowych. Skryty. Odżywia się rybami oraz owadami, które łapie z gałęzi, korzeni i kłód albo brodząc w wodzie. Podczas poszukiwania pokarmu potrząsa ogonem. Przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) został uznany za gatunek najmniejszej troski (LC).
Taksonomia lewo|mały|Zebrilus undulatus na XIX-wiecznej rycinie (ok. 1898) autorstwa Josepha Smita Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał niemiecki naturalista Johann Friedrich Gmelin w 1789 roku w 13. edycji linneuszowskiego Systema Naturae. Gmelin nadał gatunkowi nazwę Ardea undulata, a jako miejsce typowe wskazał Kajennę (obecnie Gujana Francuska). Przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) i autorów Handbook of the Birds of the World (HBW) uznawany za gatunek monotypowy. Jest jedynym przedstawicielem rodzaju Zebrilus wprowadzonego przez Karola Lucjana Bonaparte w 1855 roku.
Etymologia Nazwa rodzajowa Zebrilus bierze się od francuskiego zèbre, co oznacza też zebrę. Epitet gatunkowy undulatus tłumaczy się jako ozdobiony oznaczeniami przypominającymi fale; od łacińskiego rzeczownika unda – fala. Nazwa Ardea, pod jaką pierwotnie opisano gatunek, oznacza czaplę. Termin został wzięty z mitologii rzymskiej, gdzie według legendy miasto Ardea, stolica Rutuli, zostało zrównane z ziemią i wzrosło z popiołów chudego, bladego ptaka, który strząsnął popioły ze swoich skrzydeł, wydając przy tym żałobne okrzyki.
Pozycja systematyczna Pozycja systematyczna gatunku była przedmiotem wielkiej debaty. Umieszczano go albo wśród bąków (Botaurinae), albo tygrysek (Tigriornithidae). Badania molekularne udowodniły, że ptak należy do bąków. Oprócz różnic w biochemii posiada łuskowane skoki, jego palec środkowy jest długi, ma dziesięć sterówek, składa także białe jaja – te cechy nie są spotykane u tygrysek. W HBW (tom 1., 1992 r.) wyodrębniono dla niego monotypowe plemię Zebrilini w obrębie bąków. Podział ten zawarto też w książce The Herons Hancocka i Kushlana z roku 2010.
Badania filogenetyczne przeprowadzone w 2023 roku przez Jacka P. Hruskę i współpracowników ujawniły, że tygryski (Tigrisoma) wraz z rakojadem (Cochlearius) ewoluowały wolniej od bąków (rodzaje Ixobrychus i Botaurus). Zebrilus undulatus wykazuje politomię z rodzajami Ixobrychus i Botaurus. Obrazuje to poniższy, uproszczony kladogram na podstawie pracy Hruski i innych:
Występowanie Występuje w Ameryce Południowej. Żyje na terenach dorzeczy Orinoko, Rio Negro i Amazonki tj. od wschodniej Kolumbii przez Wenezuelę do obu Gujan, Surinamu i północno-środkowej Brazylii, natomiast na południowy zachód do wschodniego Peru oraz północno-wschodniej Boliwii. Gatunek przypuszczalnie osiadły, nie migruje.
Morfologia Długość ciała waha się od 28 do 33 cm, chociaż inne źródła wspominają o 30 cm. Masa ciała to 123 g.
Bącznik to mały, z krótkim ogonem, ubarwiony ciemno i kryptycznie gatunek czapli. Kombinacja niewielkiego rozmiaru, ciemnego upierzenia oraz zajmowanego przez niego siedliska (tj. las wiecznie zielony) powinna ułatwić identyfikację ptaka.
Upierzenie dorosłego ptaka jest szare, szaro-brązowe, cętkowane (czarne, małe znaczenia). Na głowie formuje się czarny czub, wyglądem przypominający grzywę, co daje ptakowi wizerunek gruboszyjego. Dziób jest krótki i ciemny; może być czarny, ale zdarza się, że grzbiet dzioba jest czarny lub szary, a dolna część żółta. Tęczówka żółta, a kantarek w barwie od szarej do czarnej. Brązowo-czarny grzbiet i wierzch skrzydeł – skrzydła są z plamkami i białymi wzorkami. Spód ciała kremowy, mocno prążkowany, z czarnymi smugami i kropkami. Górna część nogi jest prawie cała opierzona; ubarwienie nóg zmienne, nogi są barwy typu grey horn, a palce żółte, żółto-zielone. Nie występuje dymorfizm płciowy. mały|Na gałęzi Dwa osobniki w szacie immaturalnej (imm.) zaobserwowane w 1998 roku w Wenezueli były do siebie podobne, miały rudą pierś, szyję, twarz i przód czuba, ciemnoszary grzbiet z czarnymi wzorkami, a brzuchy tych osobników były białe. Inne źródła dodają, że ptaki w tejże szacie mają żółte dzioby, a grzbiet takich osobników jest jaśniejszy od grzbietu dorosłych bączników. Osobniki juwenalne (juv.) także są rude, w tym ich grzbiet, czoło i szyja.
Pióra puchowe piskląt są kremowe albo białe.
Od czapli zielonawej (Butoroides striata) w szacie imm. i małych bąków odróżnia go biała pręga. Ma też ciemniejszą barwę.
Głos Dużo łatwiej go usłyszeć, aniżeli zobaczyć. Odgłos „kriajk” jest głosem alarmującym, przechodzącym następnie w „krik”. Odgłos „uup” to huczenie, na które osobniki dorosłe reagują agresywnie. Najchętniej młode ptaki, ale również dorosłe, wydają dźwięk „an” służący do porozumiewania się na większe dystanse; na nie również agresją reagują dorosłe osobniki i juwenalne; dźwięk ten liczy 7–14 nut, w tempie jednej sekundy lub mniej. Oba odgłosy są głośne, daleko niosące się, typowe dla leśnych czapli, są prawdopodobnie dźwiękami terytorialnymi, natomiast pewne jest, że pozwalają rozpoznać osobniki. Czapla wydaje ten dźwięk przed świtem i zachodem słońca. Piosenka jest stłumionym pohukiwaniem, wyśpiewywana w długich odstępach czasowych. Nasłuchiwanie dźwięków ptaka stanowi najczęstszą metodę obserwacji gatunku.
Ekologia i zachowanie Siedząc na gałęzi, przyjmuje pozycję czapli, a nie wyciąga szyi do góry (pozycja typowa dla bąków). Przesiaduje na kłodach, gałęziach bądź korzeniach, chociaż obserwowano ptaki skaczące albo kroczące powoli na dnie lasu. W trakcie polowania potrząsa swym ogonem (ang. tail flicking). Przestraszony nieruchomieje lub podrywa się niezręcznie do lotu.
Zamieszkuje gęsto zarośnięte brzegi wód wolno płynących i stojących. Jego siedliskiem są lasy bagienne, strumienie, bagna, rzeki, ale stwierdzono go też w lasach mangrowych i galeriowych południowoamerykańskich sawann (Llanos), które są nienaruszone. Występuje szczególnie wzdłuż wolno płynących rzek i strumieni, porośniętych grubymi drzewami, odsłoniętymi korzeniami i opadłymi kłodami, z których ten może łowić. Spotykany od 200 do 500 m n.p.m., chociaż IUCN stwierdza, że ptak żyje na terenach już od 0 m, a inne źródła mówią, że bącznika można spotkać maksymalnie na wysokości 800 m, jednak najpospolitszy jest do wysokości 500 m. Obserwowane w 1998 roku młode ptaki przebywały wraz z aktywnie koczującą agamią (Agamia agami), która znajdowała się 2 m od nich. Czaple przebywały w swym towarzystwie przez półtorej godziny podczas obserwacji.
Dieta gatunku jest słabo poznana, obejmuje ona ryby oraz owady; być może dieta zmienia się w zależności od tego, co jest w danym czasie dostępne. Bącznik posiada kilka metod łapania swych ofiar. Jedną z najczęstszych metod łowienia ofiary jest przesiadywanie na gałęziach znajdujących się nad wodą, szyja pozostaje złożona; gdy ujrzy rybę, zaczyna machać ogonem, cofa się, a następnie rzuca się. Brodzi również w wodzie; wolno chodzi w wodzie i chwyta, a nie dźga. Przyjmuje również pozycję bąka, aby łapać latające owady. Poluje za dnia, głównie w czasie wschodu i zachodu słońca, kiedy to również śpiewa. Kiedy nie poluje, stoi na gałęzi (5–10 m nad ziemią) i czyści się bądź potrząsa ogonem.
Jeszcze w 1992 nie było nic wiadomo o biologii rozrodu tego ptaka. W zachodniej części zasięgu występowania bącznik odbywa lęgi od kwietnia do lipca. Gniazduje samotniczo, czasem w towarzystwie tygryski rdzawoszyjej (Tigrisoma lineatum). Nie wiadomo nic o tokach tego gatunku. Gniazdo to krągła platforma, 17 x 22 cm (1,3–3 m nad wodą); stworzone jest z patyków i ciernistych gałęzi, które są umiejscawiane na obrzeżach gniazda – jest to praktyka stosowana również przez gatunki bączków (Ixobrynchus) – bączka ciemnego i bączka czarnego. Gniazdo usytuowane jest na drzewach z rodzaju Inga (mimozowe Mimosoideae), wilhelmka (arekowate Arecaceae) i gatunku Licania parvifolia (złotośliwowate Chrysobalanaceae). Jest nisko położone i z tego względu może ono zostać zniszczone w trakcie powodzi.
Dawniej uważano, że w lęgu jest jedno jajo, a obecnie wiadomo, że zniesienie liczy od 1 do 2 jaj. Istnieją również przypuszczenia, że w ciągu roku dochodzi do lęgów kilkakrotnie. Jajo jest białe i nie plamkowane, wielkości 36,1–38 mm × 29,3–30,1 mm i o masie 15–16 g. Brak danych dotyczących inkubacji. Oba osobniki z pary opiekują się pisklętami. Jeden osobnik czuwa nad młodymi do czasu, aż te podrosną. Pisklęta ciemnieją, stając się rude na twarzy oraz grzbiecie; starsze młode są żółto-kremowe z szarymi skrzydłami, nie będąc przy tym rude; głowa pisklęcia nie jest ani biała, ani czarna jak u dorosłych ptaków.
Status mały|Kamuflujący się bącznik Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) w oparciu o raport BirdLife International od 2022 roku uznaje bącznika za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern). Na przestrzeni lat był uznawany za gatunek niższego ryzyka/bliski zagrożenia (kat. LR/nt w 1994), niższego ryzyka/najmniejszej troski (LR/lc w 2000), od 2004 roku za gatunek najmniejszej troski (LC), natomiast w 2012 zmieniono status bącznika na gatunek bliski zagrożenia (NT – Near Threatened), by w 2022 przywrócić mu status najmniejszej troski.
Liczebność populacji nie jest znana. Gatunek uważany jest za rzadki, ale szeroko rozpowszechniony, lokalnie liczny; być może występuje tam, gdzie jeszcze nie został stwierdzony, więc jego zasięg występowania może być szerszy. Dawniej uznawano go za najmniej poznaną czaplę na świecie ze względu na swoją skrytą naturę, przez którą można go łatwo przeoczyć np. z powodu braku wiedzy na temat jego odgłosu. Trend populacji uznawany jest za spadkowy ze względu na degradację siedliska. Gatunek może być wskaźnikiem niezakłóconych warunków ekologicznych. Spadek populacji w ciągu trzech pokoleń został oszacowany na 10–19%; wykazano także 6-procentowy spadek liczebności okrywy drzewnej, zatem spadek liczebności populacji ptaka jest większy niż okrywy drzewnej.
Z zagrożeń wymienia się degradację środowiska oraz jego fragmentację – wycinkę lasów pod uprawę soi (Glycine), wypas bydła oraz budowę dróg. Lokalnie, jak w Wenezueli, jest to ptak łowny. Jest ściśle związany z ciekami wodnymi, zaś polowania mogą dodatkowo pogłębić tempo spadku populacji.
Wiele aspektów biologii gatunku (np. wielkość lęgu, sukces lęgowy itp.) musi zostać dokładniej zbadanych. Należy kontynuować obserwacje i badania w celu zlokalizowania koncentracji, które można zidentyfikować jako obszary ważne dla ochrony. Ochrona tego gatunku może być powiązana z ochroną tygryski rdzawoszyjej, która żyje w prawie tym samym środowisku.
Zmiany w Brazylijskim Kodeksie Leśnym zmniejszyły odsetek gruntów, które prywatny właściciel gruntu jest prawnie zobowiązany utrzymywać jako las.
Bącznik występuje na kilku terenach chronionych, jak Rezerwat Narodowy Pacaya-Samiria (Peru) czy Park Stanowy Cantão (Brazylia).
Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:
Linki zewnętrzne
Kategoria:Ptaki Ameryki Południowej Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1789 roku Kategoria:Czaplowate Kategoria:Taksony opisane przez Johanna Friedricha Gmelina