Weretragna (awestyjski vərəθraɣna) – nadprzyrodzona postać z wierzeń irańskich. Jego korzenie sięgają czasów indoirańskich. Był także czczony jako niezależne bóstwo wśród ludów irańskich przed Zaratusztrą. Wraz z pojawieniem się i rozwojem zaratusztrianizmu został włączony w poczet jazatów – godnych czci istot stworzonych przez Ahurę Mazdę. W języku średnioperskim Weretragnę określano mianem „Warahrām” z którego wywodzą się formy Bahram, Behram, Wahram, Wehram i inne. Do języka nowoperskiego przeszła forma Bahram pod którą jazata jest czczony do dzisiaj. Od nowoperskiej nazwy jazaty wywodzi się irańskie imię męskie.

Etymologia Imię dosłownie tłumaczy się jako „zwycięstwo”, ale ma ono głębsze znaczenieMalandra, s. 80. Jest to złożenie wyrazowe, którego pierwszy człon to „vərəθra”, a drugi to „ɣna”. Pierwsza część oznacza „obronę, opór, przeszkodę”, a druga to „rozbicie, przełamanie, miażdżenie”. Razem tworzą rzeczownik rodzaju nijakiego oznaczający „miażdżenie oporu”Boyce, s. 63, który często występuje w Aweście w sensie apelatywnym. W tradycji irańskiej tak określano między innymi herosa TraetonęGnoli, Iranica: Bahram. W sensie proprialnym oznacza właśnie jazatę, który jest uosobieniem mocy pozwalającej pokonywać wszelkie przeszkody. Bahram nosi zatem imię oznaczające „zwycięstwo osiągnięte przez atak”Malandra, s. 81.

Pochodzenie Indoirańskie społeczności stepowe funkcjonowały w warunkach permanentnej presji egzystencjalnej. Ich pasterska gospodarka była skrajnie wrażliwa na wahania klimatu, dostęp do pastwisk i wody, a także zagrożenie ze strony sąsiadów. W warunkach ciągłej walki o przetrwanie cenionym wzorcem stał się zdecydowany i agresywny wojownik – jednostka zdolna przełamywać opór, aby zabezpieczyć zasoby i przestrzeń niezbędne dla przeżycia wspólnoty. Kulturowe wywyższenie takiej postawy znalazło także odzwierciedlenie w figurach religijnych.

U Ariów indyjskich widać to w micie o Indrze i smoku Wrytrze (awestyjskie „vərəthra”, czyli właśnie przeszkoda), który blokuje wody świata przez co panuje susza, głód i stagnacja. Indra, aby uwolnić wody, atakuje i niszczy 99 twierdz Wrytry oraz zabija samego smoka. W wedyjskich wierzeniach Indra miał przydomek vṛtrahan (sanskryckie „ten, który pokonuje Wrytrę”, a więc „ten, który pokonuje przeszkodę”)Boyce, s. 64.

W starszych pracach często spotyka się teorie jakoby wedyjska wersja była starsza od irańskiej. Ta druga miała być efektem późniejszej ewolucji tradycji religijnej. Teorie te opierały się na fakcie, że u Irańczyków bóstwa z grupy dewów zostały w pewnym momencie utożsamione ze złem. W wyniku tego procesu Indra, jako dewa, miał zostać pozbawiony pozytywnych cech i bohaterskich zasług. Te miały zostać przeniesione częściowo na Mitrę, częściowo na nowe uosobienie wojowniczego ideału – Weretragnę, a częsciowo na bohatera Traetonę, który pokonał i uwięził smoka Ażi Dahakę.

Nowsze prace są jednak często odwrotnego zdania i uważają, że Weretragna jest oryginalną postacią z tradycji indoirańskiej, która przetrwała w wierzeniach irańskich. Według nich to Wedy, które utożsamiają go z Indrą, są innowacjąBoyce, s. 54. U Irańczyków jego kult miał nie tylko zachować się w czasach koczowniczych, ale także przetrwać okres podboju i przejście do osiadłego trybu życia. Można podejrzewać, że znaczenie Weretragny jeszcze wówczas wzrosło, bo koczownicy musieli aktywnie atakować umocnienia podbijanych ludów i przełamywać ich opór, aby objąć dany teren we władanie. Ideał ekspansji został zachowany także w czasach osiadłego życia Irańczyków, co znalazło odzwierciedlenie w ideologiach irańskich imperiów epoki starożytnej.

Awesta Weretragnie poświęcony jest cały Jaszt 14Boyce, s.62. Jest on słabo zachowany i niejasny, ale, zdaniem badaczy, zawiera wiele bardzo archaicznych elementów. Jazata występuje także w innych jasztach. Jest opisywany jako „amavant” („silny, o potężnej ofensywnej mocy”), „ahuraδāta” („stworzony przez Ahurę”), „hvāxšta” („będący w stanie pomyślności”), „hvāyaona” („mający dobrą pozycję”), „aršō.kara” („obdarzający męskością” – także w znaczeniu zdrowotnym i seksualnym), „maršō.kara” („doprowadzający do zniedołężnienia”), „frašō.kara” („odnawiający, przynoszący odnowę”). Część tych określeń jest także stosowana w odniesieniu do innych postaci, np. Czisty („hvāxšta” i „hvāyaona”).

Najczęściej jest opisywany jako ideał agresywnego i silnego wojownika. Przypisuje mu się zdolność niszczenia każdej obrony:

Jest opisywany jako najlepiej uzbrojony z jazatów:

Miał też posiadać największą siłę:

I nieustannie prowadzić walkę ze złymi ludźmi, dewami, czarownikami i czarnoksiężnikami:

Weretragna jako ten, który obdarza wojownika zwycięstwem był powiązany z koncepcją chwareny – splendoru, chwały, boskiej legitymizacji władzy i zdolności do sprawowania jej w sposób sprawiedliwy. Weretragna jest określany jako „barō.xvarənah”, czyli „niosący chwarenę”, którą miał obdarzać wybrane osoby. Sama chwarena była czasem przedstawiana jako drapieżny ptak, który był także awatarem Weretragny.

Cechą charakterystyczną Weretragny była właśnie jego zdolność do przyjmowania różnych form – głównie teriomorficznych, ale także antropomorficznych. Badacze często wskazują na podobieństwo do awatarów puranicznego Wisznu i różnych inkarnacji Indry.

Weretragna występował jako porywisty wiatr, uzbrojony wojownik, piętnastoletni młodzieniec (idealny wiek w tradycji zaratusztriańskiej), byk o złotych rogach, biały koń o złotych uszach i pysku, wielbłąd w okresie godowym, dzik, ptak drapieżny, baran oraz dziki kozioł. Wszystkie te postacie niosą skojarzenia z witalnością, agresją i uporem. Wiele z nich łączy się z wyobrażeniami innych bóstw i jazat. Na przykład młodzieniec, byk i koń przypisywane są również Tisztrji.

Na szczególną uwagę zasługuje zwłaszcza forma wiatru. W irańskich wierzeniach istniało oddzielne bóstwo wiatru Waju/Wata, ale w Aweście często pojawia się byt zwany Zwycięskim Wiatrem (Wata Weretrajan), który niejako łączy Waju z WeretragnąBoyce, s. 79. W tej postaci zazwyczaj towarzyszy mu Zwyciężająca Przewaga (Vanaintī Uparatāt) oraz zagadkowa postać znana jako Dāmōiš Upamana, którą Gershevitch opisywał jako alter ego Weretragny.

Jaszt opisuje błogosławieństwa i dary Weretragny dla Zaratusztry i wyznawców. Wspomina się o triumfach zarówno w myślach, mowie, jak i czynach. Jazatę opisuje się jako tego, który pozwala wygrywać dyskusje, obdarza sprawnością w rozmowie – sztuka pojedynków w formie debat była ważną częścią tradycji indoirańskiej.

Oczywiście dar zwycięstwa dotyczył także bitew i walk zbrojnych:

Weretragna jest także tym, który daje męskość:

Jest, przez swoje utożsamienie z drapieżnymi ptakami, związany również ze ściąganiem klątw:

Jaszt informuje także wiernych jak należy czcić jazatę w prawidłowy sposób, aby nie ściągnąć na siebie klęski:

Zdaniem badaczy tekst jasztu nosi cechy kompilacji materiałów z różnych źródeł. Wydaje się on próbą włączenia Weretragny do zaratusztriańskiego panteonu i pogodzenia wcześniejszych wierzeń z przesłaniem Zaratusztry. Ten proces widać także w przypadku innych postaci, takich jak choćby Mitra. W Jaszcie 10 Weretragna jest opisywany jako jeden z towarzyszy tego jazaty. W tej relacji Weretragnę często wyobrażano sobie w postaci dzika, który pędząc przed siebie w ślepej furii, toruje drogę Mitrze.

Tradycja Według badaczy Bahram był jednym z najpopularniejszych bóstw starożytnego świata irańskiego. Greccy autorzy, jak Herodot czy Strabon pisali, że istniały plemiona irańskie dla których bóg-zwycięski wojownik był wręcz najważniejszą postacią w panteonie. Nie dziwi więc, że w zreformowanej wierze Zaratusztry również zajmował ważną pozycję i cieszył się popularnością, także wśród arystokracji. Przedstawiano go jako towarzysza i pomocnika Amszaspanda Asza Wahiszta a w zaratusztriańskim kalendarzu poświęcano mu 20. dzień miesiąca. W ludowych wierzeniach Bahram był związany z przepowiadaniem przyszłości, konkretnie z technikami powiązanymi z użyciem piór drapieżnych ptaków.

W czasach Selucydów i Partów, pod wpływem hellenizacji, Bahrama utożsamiano często z Aresem i/lub Herkulesem. W sztuce i w kulcie często mieszano symbole i historie dotyczące Aresa i/lub Herkulesa z Bahramem. Król Kommageny, Antioch I, stworzył synkretyczny kult, w którym Herkules, Ares i Bahram zostali zespoleni w jedno wojownicze i zwycięskie bóstwo. Postaci tej poświęcono rzeźbę w słynnym sanktuarium Antiocha w Nemrut. Również w wyniku wpływów greckich i babilońskich z Bahramem utożsamiono planetę Mars i zaczęto ją nazywać od imienia bóstwa.

Bahram był czczony także poza Persją, czego dobrym przykładem jest Armenia. W tamtejszych wierzeniach był znany jako Wahagn i, obok Armazda (inspirowanego Ahura Mazdą) i Anahity tworzył przez pewien czas trójcę najważniejszych bóstw. Czcicielami Bahrama byli także Kuszanowie czy Sogdyjczycy. Ci ostatni nazywali go Wsyn.

W czasach po islamskim podboju Bahrama zaczęto coraz częściej kojarzyć ze zwycięstwem w moralnych lub intelektualnych zmaganiach. Nie była to jedyna ewolucja w kulcie tej postaci. Z czasem zaczęto go kojarzyć także, a nawet przede wszystkim, jako opiekuna podróżujących. Ten jego aspekt jest najbardziej aktualny wśród współczesnych zaratusztrian.

Przypisy

Bibliografia Mary Boyce: A History of Zoroastrianism: the Early Period, vol. I. Brill, 1996. ISBN 9789004104747. William W. Malandra: An Introduction to Ancient Iranian Religion Readings from the Avesta and Achaemenid Inscriptions. University of Minnesota Press, 1983. ISBN 9780816611157 James Darmesteter, The Zend-Avesta: Part II, Sacred Books of the East, t. 23, Oxford 1883. Gnoli, Gherardo: "BAHRĀM (Vərəθraγna) i. In Old and Middle Iranian texts" w "Encyclopedia Iranica"

Kategoria:Zaratusztrianizm Kategoria:Mitologia perska