thumb|Sułtan Murad IV w otoczeniu janczarów Janczarzy (, dosł. nowe wojsko), także janczarowie – utworzone w XIV wieku elitarne oddziały regularnej piechoty tureckiej, zgrupowane w ramach Korpusu Janczarów (, także ) podlegające bezpośrednio sułtanom Imperium Osmańskiego. Członkowie byli przymusowo rekrutowani z chrześcijańskich rodzin i dopiero pod koniec XVI wieku dopuszczono wstępowanie muzułmanów, którzy zaczęli stanowić większość Korpusu. Przez cały czas istnienia służyli sułtanom jako ochroniarze tworząc ich prywatną gwardię. Z czasem stali się kluczową jednostką w armii osmańskiej i brali udział we wszystkich kluczowych kampaniach lądowych i na morzu. Rozwiązanie jednostek janczarów nastąpiło po nieudanym i krwawo stłumionym buncie przeciwko reformie wojska w 1826 roku.

Historia XIV wiek Początki Korpusu Janczarskiego nie są pewne, część źródeł (w tym najbardziej tradycyjne) przypisuje utworzenie janczarów sułtanowi Orchanowi około roku 1330, według D. Nicolle Orchan posiadał korpus zawodowych gwardzistów (), którzy nie byli jeszcze janczarami. G. Veinstein za najbardziej prawdopodobne uznaje powstanie oddziału w czasie rządów Murada I w drugiej połowie XIV wieku , inne źródła wskazują na czas rządów Bajazyda I. Pierwszy wielki wezyr Imperium Osmańskiego, , jest wskazywany przez osmańskie kroniki jako założyciel formacji janczarów, ok. 1370 roku (możliwe, że nawet wcześniej). Większość źródeł wskazuje na wpływ w tym procesie derwiszów bektaszyckich. W składzie ort Cemaat, orta numer 99 dowodzona była przez przywódcę derwiszy bektaszyckich.

W czasie panowania Murada I zaczął się proces przejmowania przez nich stanowiska głównej regularnej piechoty w armii osmańskiej, zastępując na tym miejscu piechotę (Murad nie ufał piechocie yaya, ponieważ była bardziej lojalna wobec swoich dowódców niż jemu). Na początku XIV wieku liczebność janczarów nie przekraczała 1000 żołnierzy. Pierwszą większą bitwę janczarzy stoczyli w 1386 przeciwko niedaleko miasta Konya. W bitwie na Kosowym Polu (1389) brało udział 2000 janczarów.

Zwyczaj tworzenia elitarnych oddziałów osobistej ochrony obcego pochodzenia i religii był powszechny wśród muzułmanów – przykładem są egipscy mamelucy. Zwyczaj porywania dzieci był powszechny, szczególnie wśród . Prawdopodobnie już w XIII wieku w ten sposób tworzono także oddziały w Turcji. Prawdopodobnie jednym z głównych powodów, dla których utworzony Korpus Janczarów nie składał się z osób tureckiego pochodzenia, miało być całkowite uzależnienie ich od sułtana i w wyniku tego uniemożliwienie ich wykorzystania przeciwko sułtanowi przez arystokrację turecką.

Rozrost liczebny W wyniku porażki w 1402 w bitwie pod Ankarą w trakcie najazdu Tamerlana, oddziały janczarskie zostały prawie kompletnie zniszczone. Sułtan Mehmed II Zdobywca zwiększył żołd i liczebność oddziału, ulepszył uzbrojenie oraz zreorganizował całą armię wokół Korpusu Janczarskiego. Za jego rządów janczarzy zaczęli przyjmować na stan uzbrojenia broń palną, której przyjęcie było jednym z głównych powodów uzyskania przez Korpus kluczowej roli w siłach zbrojnych Imperium, a także wpłynęło na uzyskanie przewagi militarnej przez Imperium. W 1475 roku, pod koniec jego życia, Korpus składał się z 6000 członków. Kampanie wojenne w okresie rządów Sulejmana Wspaniałego i potrzeba obsadzenia zdobytych prowincji, doprowadziła do następnego wzrostu liczebnego Korpusu. W XVI wieku liczebność janczarów zwiększyła się do około 40 tysięcy. Po zakończonej niepowodzeniem w 1699 r. wojnie z Ligą Świętą, doszło do redukcji liczby janczarów, wkrótce jednak tendencja się odwróciła i w połowie XVIII wieku Korpus Janczarski liczył co najmniej 113 400 członków.

Bunty, obalanie i obsadzanie sułtanów 300px|thumb|Zamordowanie Patrona Halila i jego zwolenników (1730) Janczarzy odgrywali dużą rolę w konfliktach dynastycznych i brali udział w przewrotach pałacowych, wynosząc sułtanów na tron lub ich z niego obalając. W 1446 rebelia janczarska miała częściowy wpływ na abdykację Mehmeda II i powrót na tron jego ojca Murada II. Po śmierci Mehmeda II wielki wezyr chciał obsadzić na tronie Cema, syna Mehmeda. Janczarowie jednak w 1481 wynieśli na tron innego syna Mehmeda, Bajazyda II. W krótkim okresie interregnum przed objęciem tronu przez Bajazyda rozpoczęli zamieszki i splądrowali część stolicy, a samego Bajazyda II zmusili do abdykacji w 1512. W 1514 po wygranej bitwie na równinie Czałdyran zmusili Selima I do odwrotu. W 1525 zbuntowali się w trakcie rządów Sulejmana Wspaniałego. W czasie rządów Murada III wznieśli bunt przeciw płaceniu żołdu w zdewaluowanej walucie, wkrótce po tym spustoszyli Adrianopol. W 1595 odmówili wyjścia do walki, a w 1601 splądrowali bazary w Konstantynopolu. Do licznych buntów janczarskich dochodziło w XVII wieku. Za Ahmeda I (1603–1617) pusta kasa Korpusu była przyczyną buntów. W 1618 Mustafa I został zdjęty z tronu w wyniku rebelii janczarów. Osman II planował wprowadzić reformy w Korpusie Janczarów, pogłoski o tych planach dotarły do janczarów. Kiedy sułtan postanowił udać się na pielgrzymkę do Mekki, janczarzy uznali to za próbę zebrania wojsk w Anatolii i Egipcie przeciw nim. W 1622 podburzeni przez matkę byłego sułtana Mustafy I i dowodzeni przez wielkiego wezyra opanowali pałac sułtański i udusili Osmana II, a następnie wynieśli na tron Mustafę. W trakcie rządów Murada IV (1623–1640) janczarzy wraz ze spahisami zbuntowali się i zażądali głów niektórych urzędników w tym agi janczarów Hasana Halife (Halife został zamordowany). W 1687 po klęskach wojennych (w tym pod Wiedniem) z sukcesem doprowadzili do zrzucenia z tronu Mehmeda IV. W lipcu 1703 w Stambule wraz z innymi formacjami wojskowymi zbuntowali się, czego wstępnym powodem była niechęć do wyprawy na Gruzję. Buntownicy utworzyli własną władzę i dokonali wyboru własnego wezyra. Wysłana przez nich delegacja do sułtana Mustafy II przebywającego w Adrianopolu została uwięziona. Po uzyskaniu opinii ulemów i nowo wybranego przez nich wielkiego muftiego utworzyli nowy Dywan, ogłosili detronizację Mustafy, a za sułtana obrano Ahmeda III. Wojska buntownicze podeszły pod Adrianopol, gdzie wojska towarzyszące Mustafie przeszły na stronę buntowników. Mustafa został zabrany do Stambułu i niedługo zmarł śmiercią naturalną. W 1730 doszło do Buntu Czerwonych Turbanów pod dowództwem szeregowego janczara Patrona Halil. Utrata Tabrizu oraz porażki w rozpoczętej w 1722 wojnie z Persją, przyczyniły się do buntu janczarów w Stambule. W trakcie pertraktacji z Ahmedem III powstańcy zażądali wydania żywych doradców sułtana, w tym wezyra i muftiego. Naciskany przez nich sułtan kazał stracić te osoby, a ich ciała oddano buntownikom. Poczuli się oni jednak oszukani, ponieważ chcieli ich dostać żywcem. Tłum wybrał swoich dygnitarzy oraz splądrował domy bogaczy, a sułtan Ahmed zrzekł się tronu. Nowym sułtanem został Mahmud I. Patrona pomimo nieprzyjęcia żadnego urzędu działał jak dyktator. Dworowi udało się jednak wykorzystać brak zgody pomiędzy poszczególnymi grupami buntowników i 25 listopada 1730 Patrona został wezwany przed sułtana, a następnie zabity. 26 marca 1731 janczarzy ponownie zaczęli rabować sklepy. Tym razem brak przywódców doprowadził do szybkiego ujęcia buntowników, z których wielu stracono. W 1807 mieli kluczową rolę w obaleniu Selima III.

Słabniecie Korpusu i jego rozwiązanie Pod koniec XVI wieku, równolegle z porażkami wojennymi Imperium Osmańskiego, rozpoczął się proces słabnięcia dyscypliny janczarów, który postępował do końca istnienia jednostki. Oddziały zaczęły korzystać z grajków, żonglerów, akrobatów i skoczków. Żołnierze zaczynali nocować w domach poza koszarami, zaczęli się żenić, zajmowali się handlem i rzemiosłem oraz uczestniczyli w życiu cechów. Proces upadku dyscypliny dotyczył także innych formacji wojskowych.

Wśród przyczyn osłabienia militarnego korpusu wskazywanych przez ówczesnych autorów była zmiana sposobu rekrutacji janczarów, w wyniku czego Korpus utracił swoją jednorodność. W miarę wzrastania roli broni palnej, rosło zapotrzebowanie na nowych rekrutów. Szczególnie uwidoczniło się to w trakcie rządów Murada III, zwłaszcza podczas III wojny austriacko-tureckiej (1593–1606). Niewystarczająca liczba rekrutów doprowadziła do rozluźnienia zasad przyjmowania rekrutów i zezwolono Turkom i muzułmanom wstępować w szeregi armii. Dodatkowo stałe gaże () janczarów zachęcały nieodpowiednie osoby do niezgodnego z prawem przyłączania się do Korpusu.

Przed rozwiązaniem Korpus Janczarów stał się wysokim obciążeniem dla finansów publicznych imperium, tym bardziej że w 1740 szukający dodatkowych wpływów do skarbca sułtan Mahmud I zaczął sprzedawać certyfikaty dla osób niebędących janczarami, które upoważniały te osoby do pobierania żołdu janczarskiego, powodując wzrost skorumpowania Korpusu. Korpus zachował swoją wpływową rolę w imperium, jednak słabł militarnie i na początku XVIII wieku stał się nieefektywną formacją wojskową.

Na początku XIX wieku janczarzy sprzeciwiali się reformom i obalili sułtana Selima III, próbującego wprowadzić reformy w państwie. W 1826 sprzeciwili się reformie wojskowej na wzór państw zachodnich i w 1826 w trakcie wydarzeń znanych jako Pomyślne Wydarzenie rozpoczęli bunt, który krwawo stłumił sułtan Mahmud II niszcząc artylerią koszary janczarskie, a następnie rozwiązał Korpus.

+Liczebność Korpusu Janczarów Okres XIV w. 1389 1475 1512 1527 1547 1574 1582 1592 1597 Liczebność <1000 2000 6000 8164 7886 12 131 13 600 16 905 23 323 35 000

Okres 1609 1652–1653 1670 1694–1695 1704–1705 1709–1710 1710–1711 1784 1826 Liczebność 37 627 55 151 53 849 78 798 52 642 16 609 43 562 128 000 ~40 000

Struktura Korpusu Struktura oddziałów thumb|Członek Bostancı (ogrodników) będących strażnikami pałacu sułtana (1809) Od XV do XVII wieku armia Imperium Osmańskiego składała się z marynarki, sił prowincjonalnych () oraz z Kapykułów (stałej armii sułtańskiej). Korpus Janczarski wchodził w skład piechoty należącej do Kapykułów, obok nich w składzie piechoty znajdowała się także artyleria z transportem, grenadierzy, nosiwody, jednostki szkoleniowe i płatnerze.

Podstawową jednostką organizacyjną była orta (Też , nazwa wywodzi się od izby koszarowej. Zwana także .). Finalna liczba ort wynosząca 196 (195) została osiągnięta pod koniec XVI wieku. Pojedyncza orta w połowie XV wieku liczyła 50 osób, od XVI w. około 100 osób, a w XVII w. 700 osób. Korpus zasadniczo składał się z trzech ugrupowań: Cemaat () – 101 ort. Sułtan był oficjalnie członkiem pierwszej orty zwanej ortą 'deveci' („wielbłądników”). Cztery orty zwane () o numerach 60, 61, 62 i 63 były przyboczną gwardią sułtańską i jego osobistą ochroną. Bölük (, też ) – 61 (lub 62) orty. Ugrupowanie zostało sformowane w trackie panowania Bajazyda II (1481–1512) aby pełnić rolę pocztu agi janczarów umacniając jego pozycję. Cześć ort pełniła funkcje strażnicze wobec dowódcy Korpusu, chroniąc namiot wielkiego wezyra oraz była strażą bram pałacowych. Sekban () – 34 (lub 33 orty). Byli oni strażnikami pałacowymi wywodzącymi się z sułtańskiego kręgu łowieckiego. W okolicy lat 1470–1480 w trakcie rządów Mehmeda II zostali włączeni do Korpusu. Orta numer 33 stacjonowała na wybrzeżu Morza Czarnego i prawdopodobnie strzegła wejścia do Bosforu. W składzie korpusu było także zgrupowanie: Bostancı () – zajmowali się nadzorem nad majątkami sułtana (około 70 majątków), ochroną wybrzeży wokół Stambułu oraz artylerią na terenie pałacu sułtana. W przypadku buntów oddziałów przeciwko władzy, przeciwko buntowników mobilizowano oddziały przebywające w pałacu, w tym zwłaszcza oddziały Bostancı. Działania oddziałów pałacowych często z sukcesem powstrzymywały rebelie.

Dowództwo thumb|Dowódca Korpusu Janczarów – aga (XVIII wiek)