Respeaking – metoda tworzenia napisów na żywo z wykorzystaniem specjalistycznego oprogramowania do rozpoznawania mowySzczygielska, M., Dutka, Ł., Szarkowska, A., Romero-Fresco, P., Pöchhacker, F., Tampir, M., Figiel, W., Moores, Z., Robert, I., Schrijver, I., Haverhals, V. (2020) Jak realizować napisy na żywo podczas wydarzeń. Wytyczne w zakresie organizacji wydarzeń z napisami na żywo. Projekt ILSA, str. 5. [online] [dostęp: 2024-05-29].. Polega na powtarzaniu lub parafrazowaniu przez respikeraW źródłach pojawiają się dwie wersje pisowni: respiker i respeaker. Dla ujednolicenia terminologii na potrzeby wpisu zastosowana została pierwsza pisownia. wypowiedzianych przez mówcę treści i uzupełnieniu ich, m.in. o znaki interpunkcyjne oraz specjalne oznaczenia dla niesłyszących i niedosłyszących odbiorcówRomero-Fresco, P. (2020) Subtitling Through Speech Recognition: Respeaking. Routledge.. Wypowiedzi sformułowane przez respikera są następnie przetwarzane przez program do rozpoznawania mowy i zamieniane na napisy, które po sprawdzeniu (moderacji) przez respikera lub moderatora wyświetlane są na ekranie z możliwie najkrótszym opóźnieniemPolska Akademia Dostępności, Kilka Słów o Respeakingu, www.pad.widzialni.org, [dostęp: 2024-05-30]..
Zastosowanie Dzięki respeakingowi wydarzenia stają się bardziej dostępne dla osób słabosłyszących, niesłyszących oraz innych grup z utrudnionym dostępem do treści. Obecność napisów może ułatwić dostępność również uczestnikom wydarzenia nieznającym języka, w którym odbywa się wydarzenie, a także tym łączącym się zdalnie, kiedy istnieje ryzyko wystąpienia problemów związanych ze złą jakością dźwiękuPolska Akademia Dostępności, Kilka Słów o Respeakingu, www.pad.widzialni.org, [dostęp: 2024-05-30].; Szczygielska, M., Dutka, Ł., Szarkowska, A., Romero-Fresco, P., Pöchhacker, F., Tampir, M., Figiel, W., Moores, Z., Robert, I., Schrijver, I., Haverhals, V., op. cit., str. 6..
Obecnie respeaking wykorzystuje się zarówno w kontekstach publicznych (np. podczas konferencji, wykładów uniwersyteckich), jak i prywatnych (np. podczas spotkań biznesowych)Romero-Fresco, P., Live Subtitling Through Respeaking, w: The Palgrave Handbook of Audiovisual Translation and Media Accessibility (2020)..
Tworzenie napisów Projekt ILSA (Interlingual Live Subtitling for Access) dofinansowany przez Program Erasmus + Unii Europejskiej miał na celu zwiększenie świadomości na temat dostępności mediów, szczególnie w odniesieniu do napisów tworzonych na żywo. W ramach projektu naukowcy dążyli do opracowania i zatwierdzenia pierwszego kursu szkoleniowego w zakresie międzyjęzykowych napisów na żywo. Stworzono wytyczne odnoszące się do respeakingu wykorzystywanego w kontekście wydarzeń, edukacji oraz telewizjiRomero-Fresco, P., Live Subtitling Through Respeaking, w: The Palgrave Handbook of Audiovisual Translation and Media Accessibility (2020).; ILSA, www.ka2-ilsa.webs.uvigo.es..
Oprogramowanie do rozpoznawania mowy Do rozpoznawania mowy wykorzystuje się, np. programy Newton Dictate i Dragon Professional, które instaluje się lokalnie na komputerze. W przeciwieństwie do rozwiązań zdalnych, dostępnych w chmurze, umożliwiają one respikerowi dodawanie nowych terminów do słownika systemu rozpoznawania mowySaerens, G., Tampir, M., Dutka. Ł, Szczygielska, M., Szarkowska, A., Romero-Fresco, P., A., Pöchhacker, F., Figiel, W., Schrijver, I., Haverhals, V., Robert, I., (2020) Jak realizować napisy na żywo w telewizji. Wytyczne w zakresie produkcji programów telewizyjnych z napisami na żywo. Projekt ILSA, str. 20.[online] [dostęp: 2024-05-29]..
Rekomendacje
Poprawianiem napisów na żywo powinien zajmować się moderator. Jeśli na podstawie zapisu napisów na żywo ma powstać protokół lub transkrypcja, tekst powinien zostać sprawdzony i ewentualnie zmodyfikowany przez respikera lub moderatora po zakończeniu wydarzenia. Ze względu na duże obciążenie poznawcze podczas wykonywania respeakingu zaleca się zatrudnienie zespołu respikerów lub zaplanowanie przerw podczas wydarzenia w celu odciążenia respikera. Długość pracy respikera wewnątrzjęzykowego nie powinna przekraczać 45 minut, a w przypadku respikera międzyjęzykowego – 30 minut. Zaleca się sprawdzenie przez respikera rozpoznawania przez program ważnych nazwisk przed wydarzeniem oraz uzupełnienie słownika oprogramowania o główne terminy i nazwy, które przydadzą się podczas wydarzeniaSzczygielska, M., Dutka, Ł., Szarkowska, A., Romero-Fresco, P., Pöchhacker, F., Tampir, M., Figiel, W., Moores, Z., Robert, I., Schrijver, I., Haverhals, V., op. cit., str. 14, 22..
Typy respeakingu
Podział ze względu na język Respeaking można podzielić ze względu na wykorzystywane w nim języki na respeaking wewnątrzjęzykowy i międzyjęzykowySzczygielska, M., Dutka, Ł., Szarkowska, A., Romero-Fresco, P., Pöchhacker, F., Tampir, M., Figiel, W., Moores, Z., Robert, I., Schrijver, I., Haverhals, V., op. cit., str.5..
Respeaking wewnątrzjęzykowy (ang. intralingual respeaking) charakteryzuje się tworzeniem napisów w tym samym języku, w którym prezentowana jest wypowiedź mówcy.
Przy wykorzystywaniu tego rodzaju respeakingu zaleca się współpracę respikera z moderatorem, który koryguje tekst, zanim zostanie on wyświetlony obecnym na wydarzeniu. Ma to na celu wyeliminowanie błędów powstałych podczas rozpoznawania mowySzczygielska, M., Dutka, Ł., Szarkowska, A., Romero-Fresco, P., Pöchhacker, F., Tampir, M., Figiel, W., Moores, Z., Robert, I., Schrijver, I., Haverhals, V., op. cit., str. 10, 13-14.. W pierwszej kolejności poprawiane są błędy zmieniające znaczenie tekstuFundacja Widzialni. (2016) ‘Dopóki odbiorcami napisów będą ludzie, człowiek ma pewne zajęcie – o napisach tworzonych metodą respeakingu opowiada tłumacz i respeaker Łukasz Dutka’. Warszawa: Fundacja Widzialni. [online] [dostęp 2024-05-29]. . Tworzenie napisów z moderacją może być stosowane w telewizjizob. Dutka Ł., Live subtitling with respeaking in Polish: technology, user expectations and quality assessment. 2022, rozprawa doktorska, Uniwersytet Warszawski. [ang].
Respiker może sam dokonywać korekty tekstu, gdy ten jest mówiony wolno i w językach, przy zapisywaniu których programy do rozpoznawania mowy popełniają niewiele błędów. Samodzielnej moderacji nie stosuje się jednak podczas pracy z językami silnie fleksyjnymi (m.in. językiem polskim)Szczygielska, M., Dutka, Ł., Szarkowska, A., Romero-Fresco, P., Pöchhacker, F., Tampir, M., Figiel, W., Moores, Z., Robert, I., Schrijver, I., Haverhals, V. (2020) Jak realizować napisy na żywo podczas wydarzeń. Wytyczne w zakresie organizacji wydarzeń z napisami na żywo. Projekt ILSA. [online] [dostęp 2024-05-29], str.13..
W respeakingu międzyjęzykowym (ang. interlingual respeaking/transpeaking) napisy tworzone są za pomocą tłumaczenia z języka obcego.
Wykonywanie tego typu respeakingu może obejmować współpracę z tłumaczem. W takiej sytuacji tekst jest tłumaczony respikerowi, ten z kolei dyktuje go, a moderator wprowadza poprawki. Respiker nie musi zatem znać języka obcego. Respiker może sam być tłumaczem („reaspeakerem międzyjęzykowym”, ang. transpeaker) i dyktować tekst do napisów już w języku docelowymFundacja Widzialni. (2016) ‘Dopóki odbiorcami napisów będą ludzie, człowiek ma pewne zajęcie – o napisach tworzonych metodą respeakingu opowiada tłumacz i respeaker Łukasz Dutka’. Warszawa: Fundacja Widzialni. [online] [dostęp 2024-05-29]. . W przypadku rzadziej występujących języków jednak jest trudno znaleźć wykwalifikowanego respikera, który znałby dane języki. W tym rodzaju respeakingu można również wykorzystywać tłumaczenie maszynowe, trzeba jednak pamiętać o tym, że jego jakość może być niewystarczająca. Ten rodzaj tłumaczenia wykonuje się dopiero po podyktowaniu napisów przez respikeraSzczygielska, M… (2020) Jak realizować napisy na żywo… Projekt ILSA. [online] [dostęp 2024-05-29], str.12-13..
Podział ze względu na miejsce Drugim kryterium podziału jest miejsce wykonywania respeakinguSzczygielska, M… (2020) Jak realizować napisy na żywo… Projekt ILSA. [online] [dostęp 2024-05-29], , str. 8-12.Szczygielska, M., Marcinkowski, P., Luboń, M. (2020) ‘Napisy na żywo’ in: Wytyczne dotyczące dostępności multimediów. Warszawa: Urząd m.st. Warszawa. [online] [dostęp 2024-05]. .
Respeaking w miejscu wydarzenia charakteryzuje się obecnością respikera w tym samym pomieszczeniu, w którym ma miejsce wydarzenie. Zazwyczaj respiker wraz z moderatorem znajduje się w kabinie tłumaczeniowej (dźwiękoszczelnej), w której słyszą wypowiedź mówcy za pośrednictwem słuchawek. Gdy nie ma możliwości korzystania z kabiny, stosuje się stenomaskę (osłonę z mikrofonem, nakładaną na twarz). W przypadku respeakingu międzyjęzykowego czasem stosuje się wiele kabinSzczygielska, M., Dutka, Ł., Szarkowska, A., Romero-Fresco, P., Pöchhacker, F., Tampir, M., Figiel, W., Moores, Z., Robert, I., Schrijver, I., Haverhals, V., op. cit., Projekt ILSA..
Podczas respeakingu zdalnego respiker znajduje się w innym pomieszczeniu budynku, w którym odbywa się wydarzenie lub poza obszarem wydarzenia. Alternatywą dla kabiny tłumaczeniowej może być tworzenie napisów przez zespół w cichym pomieszczeniu w budynku wydarzenia. Przebywanie w tym samym budynku umożliwia lokalną transmisję dźwięku i obrazu (bez korzystania z internetu). Przy niektórych rodzajach wydarzeń ułatwia to organizację. Respikerzy i moderatorzy mogą pracować z tego samego miejsca lub z różnych. W drugim przypadku wymaga to korzystania z narzędzi, które umożliwią zmiany respikerów i płynną komunikacjęSzczygielska, M., Dutka, Ł., Szarkowska, A., Romero-Fresco, P., Pöchhacker, F., Tampir, M., Figiel, W., Moores, Z., Robert, I., Schrijver, I., Haverhals, V., op. cit., Projekt ILSA..
Historia Rozwój respeakingu w Stanach Zjednoczonych wiąże się z postępem technologii sporządzania protokołów sądowych. Początkowo tradycyjną metodę stenografii próbowano zastąpić nagrywaniem przemówień sądowych z użyciem mikrofonów, jednak panujący na sali hałas uniemożliwiał uzyskanie nagrania o jakości pozwalającej na późniejszą transkrypcjęRomero-Fresco, P. (2020) Subtitling Through Speech Recognition: Respeaking. Routledge.. Jednakże już w latach 40. XX wieku protokolant sądowy Horace Webb wynalazł tzw. stenomaskę, a więc rodzaj mikrofonu w dźwiękoszczelnej obudowie przylegającej do ust mówcyRomero-Fresco, P. (2020) Subtitling Through Speech Recognition: Respeaking. Routledge.zob. NVRA. History Horace Webb Story. [online] [dostęp 2024-06-27] (ang.).. W pierwszej stenomasce mikrofon umieszczono w masce tlenowej używanej przez pilotów wojskowych, którą następnie połączono z dzbankiem wypełnionym dźwiękochłonnym materiałemNVRA. History Horace Webb Story. [online] [dostęp 2024-06-27] (ang.).. Dzięki wynalazkowi Webba protokolanci mogli powtarzać słowa przemówień bezpośrednio do mikrofonu zamontowanego w stenomasce, uzyskując tym samym nagranie bez szumów nadające się do transkrypcji. Technika ta uważana jest za istotną w rozwoju respeakingu, który również wykorzystuje zasadę powtarzania usłyszanych słów do urządzenia rejestrującego dźwiękRomero-Fresco, P. (2020) Subtitling Through Speech Recognition: Respeaking. Routledge..
Pierwszy przypadek wykorzystania prawdziwego respeakingu w Stanach Zjednoczonych miał miejsce w 1999 roku, kiedy to inny protokolant, Chris Ales, wykorzystał oprogramowanie do rozpoznawania mowy Dragon NaturallySpeaking do przetranskrybowania jednego z posiedzeń Sądu Okręgowego w Lapeer, w stanie Michigan. W 2003 roku natomiast po raz pierwszy w USA użyto respeakingu do tworzenia napisów w telewizjiRomero-Fresco, P. (2020) Subtitling Through Speech Recognition: Respeaking. Routledge..