Zornella cultrigera – gatunek pająka z rodziny osnuwikowatych. Zamieszkuje północną Eurazję od Skandynawii na zachodzie po obwód magadański na wschodzie. Związany z tundrą, lasotundrą i tajgą. Bytuje wśród mchów, w ściółce i na śniegu.
Taksonomia Gatunek ten opisany został po raz pierwszy w 1879 roku przez Ludwiga C.Ch. Kocha na łamach „Kongliga Svenska Vetenskaps-Akademiens Handlingar” pod nazwą Linyphia cultrigera. W 1901 roku został on niezależnie opisany przez Embrika Stranda pod nazwami Gongylidium recurvum i Pseudogonatium fuscomarginatum. Pierwszy z wymienionych Strand przeniósł w 1906 roku do rodzaju Oedothorax, a następnie Eduard Reimoser w 1919 roku do rodzaju Stylothorax. Z kolei opisany przez Kocha takson Cyrus R. Crosby i Sherman Ch. Bishop umieścili w 1928 roku w rodzaju Tmeticus.
W 1932 roku opisany został przez Arthura R. Jacksona nowy gatunek i rodzaj, Zornella mathiseni. W 1933 roku Cyrus R. Crosby i Sherman Ch. Bishop zsynonimizowali Z. mathiseni z Linyphia cultrigera, tworząc współczesną kombinację i czyniąc omawiany takson gatunkiem typowym rodzaju Zornella. Autorzy ci potraktowali również jako synonimy Z. cultrigera taksony Tmeticus armatus i Diplocephalus cryptodon – oba przywrócone zostały do klasyfikacji przez Jurija Marusika, Donalda Buckle'a i Seppo Koponena w 2007 roku jako osobne gatunki rodzaju Zornella. Ta trójka autorów wyróżniła jeszcze czwarty gatunek rodzaju, Z. orientalis, jednak został on rok później zsynonimizowany z gatunkiem typowym przez Andrieja Tanasiewicza na podstawie analizy większej liczby okazów. Z kolei wspomniane Pseudogonatium fuscomarginatum Stranda zsynonimizowane zostało z Z. cultrigera w 2002 roku przez K. Aakrę i poddane supresji ze względu na brak użycia tej nazwy w literaturze.
Morfologia Samce osiągają od 2,9 do 4,25 mm długości ciała przy prosomie długości od 1,6 do 2,2 mm i szerokości od 1,2 do 1,5 mm, samice natomiast osiągają od 3,25 do 4,25 mm długości ciała przy prosomie długości od 1,45 do 1,7 mm i szerokości od 1,1 do 1,3 mm.
Karapaks jest pomarańczowy do czerwonego, u samicy niski i wypłaszczony, u samca za oczami lekko wyniesiony w płat głowowy, w widoku bocznym z płytkim i szerokim wgłębieniem u bruzdy szyjnej. Dołki głowowe leżą bezpośrednio za oczami tylno-bocznymi, w przednich końcach płytkich bruzdek. Oczy przednio-środkowe są mniejsze od przednio-bocznych, położone w tej samej linii co one lub nieco powyżej nich. Rozstaw oczu przednio-środkowych równy jest ich średnicy u samca i ⅓ ich średnicy u samicy. Nadustek jest pod samymi oczami wklęśnięty, niżej zaś wypukły, lekko wystający. Część tułowiowa karapaksu samca ma niewyraźnie zaznaczoną listewkę przykrawędziową po bokach. Szczękoczułki są przysadziste, ku szczytom rozbieżne i zwężone, o długich i grubych pazurach jadowych. Bruzda szczękoczułka ma na przedniej i tylnej krawędzi po cztery równomiernie rozmieszczone i w kierunku odsiebnym coraz mniejsze ząbki. Powyżej szeregu ząbków przedniej krawędzi występuje duży ząb ze szczecinkami na szczycie nazywany mastidonem, w przeciwieństwie do Z. armata pozbawiony wyraźnego rozwidlenia. U samca występuje na szczękoczułku także duży, ku dołowi zwrócony ząb frontalny o stromo opadającej powierzchni grzbietowej. Z kolei tuż za szeregiem ząbków tylnej krawędzi położona jest na wewnętrznej stronie szczękoczułka listewka lub żeberko. Barwa wargi dolnej, szczęk i sternum jest pomarańczowożółta.
Odnóża są pomarańczowożółte, bledsze od karapaksu. Dwie pierwsze pary mają na spodzie krętarzy zaokrąglony guzek ze sztywnymi szczecinkami. Golenie dwóch początkowych par mają po dwa bardzo delikatne kolce (szczecinki makroskopowe) grzbietowe, a dwóch pozostałych po jednym takowym, a długość tych kolców jest nieco większa niż średnica goleni. Trichobotrium na nadstopiu pierwszej pary leży między 0,72 a 0,8 jego długości, a to na nadstopiu pary ostatniej między 0,71 a 0,81 długości.
Opistosoma (odwłok) jest szara do czarnej.
Nogogłaszczki samca cechują się ku szczytowi zgrubiałym i dowewnętrzno-brzusznie zakrzywionym udem, rozszerzoną ku szczytowi rzepką z dwoma apofizami wierzchołkowymi na spodniej powierzchni oraz krótką, rozdętą golenią z kubkowatym zagłębieniem u szczytu i wychodzącym z pośrodkowego brzegu tego zagłębienia cymbium. Na spodzie goleni występuje dobrze wykształcona apofiza tylno-boczna, na jej grzbiecie zaś apofiza grzbietowa o zaokrąglonym i lekko zakrzywionym szczycie oraz niezredukowana, dość długa apofiza grzbietowo-tylno-boczna. Apofizy strony grzbietowej łączy słabo zesklerotyzowana listewka, a w nasadzie tylno-bocznej z nich towarzyszą podłużne żeberka wewnętrzno-tylno-bocznej ściany kubkowatego zagłębienia goleni. Niewielkie, zakrzywione paracymbium dzieli się na dwie gałęzie, silnie zesklerotyzowaną i opatrzoną małymi szczecinkami gałąź odsiebną oraz niezesklerotyzowaną i przylegającą do powierzchni cymbium gałąź dosiebną. U szczytu paracymbium wyrastają trzy długie i piłkowane szczecinki makroskopowe. Błona emboliczna jest prosta, o równoległych bokach i ściętym szczycie, embolus zaś długi, cienki i esowaty.
Genitalia samicy mają epigyne o obrzeżonej po bokach bruzdami płytce środkowej. Środkowa część tej płytki tworzy wypustkę zwaną rostrum epigynalnym. Długość i stopień oddzielenia tego rostrum od reszty płytki wykazuje zmienność, ale nigdy nie jest ono tak zredukowane jak u Z. armata. Ogólnie im dalej na wschód zasięgu tym rostrum jest dłuższe.
Rozprzestrzenienie i zagrożenie Gatunek palearktyczny, głównie subarktyczny. W Europie znany jest ze Szwecji, Norwegii, Finlandii, Estonii, Litwy, Polski, Białorusi i europejskiej części Rosji, w Azji zaś z syberyjskiej i dalekowschodniej części Rosji, Kazachstanu i Mongolii.
Na obu kontynentach wykracza poza koło podbiegunowe – w Europie osiąga 70°10’N w Norwegii, a w Azji 69,5°N w Norylsku. Południowa granica zasięgu na starym kontynencie przebiega przez północno-wschodnią Polskę i północną Białoruś. W Azji natomiast biegnie ona przez wschodni Kazachstan, rosyjski Ałtaj i północną Mongolię. Na wschód gatunek ten sięga do wybrzeży Morza Ochockiego w obwodzie magadańskim.
W Polsce Z. cultrigera podawana jest z rezerwatu Jałówka w Puszczy Knyszyńskiej, z Puszczy Boreckiej oraz z Puszczy Augustowskiej, w tym z Wigierskiego Parku Narodowego. Na Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce znalazł się jako gatunek zagrożony wymarciem (EN).
Ekologia i fenologia Pająk epigeiczny, występujący wśród mchów, w ściółce, na powierzchni gleby, a zimą wchodzący w skład fauny naśnieżnej.
Najliczniej występuje w tundrze i lasotundrze, ale obecny też w tajdze i tundrze górskiej, sięgający do piętra alpejskiego. W strefie podbiegunowej najliczniej występuje na górskich wrzosowiskach, gdzie bywa dominującym pająkiem epigeicznym. Rzadko spotykany jest tam w cienistych brzezinach, borach bagiennych i na torfowiskach. W środkowej części Skandynawii licznie zasiedla suche wrzosowiska z chrobotkami i brzozą karłowatą oraz przeciętnie wilgotne lasy brzozowe z chrobotkami, widłozębami i gajnikami. Na południu Karelii liczny jest w świerczynach rosnących na podłożu torfowym. Na Syberii Środkowej zamieszkuje głównie pierwotne lasy świerkowo-sosnowe, nadrzeczne lasy świerkowe, zadrzewienia wierzbowo-olszowe, łąki zalewowe i turzycowiska. Na północnym wschodzie Syberii pospolicie zasiedla nadbrzeżne zadrzewienia z olszami, brzozami i obfitą roślinnością zielną, rzadszy jest natomiast w brzozowych i olszowych zadrzewieniach położonych w głębi lądu, nad Kołymą. Na południu zasięgu europejskiego, w tym w Polsce, jest rzadki, związany głównie z borami sosnowymi, sosnowo-świerkowymi i świerkowymi o grubej warstwie mszystej.
Samice obserwuje się przez cały rok, samce zaś jesienią, zimą i wiosną. Pojaw form młodocianych przypada na lato i jesień.
Przypisy
Kategoria:Osnuwikowate Kategoria:Pająki Azji Kategoria:Pająki Europy Kategoria:Zwierzęta Arktyki Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1879 roku