Rewolucja astrów () – wydarzenia rewolucyjne na Węgrzech w październiku-listopadzie 1918 r., które doprowadziły do upadku rządów Habsburgów na Węgrzech i proklamowania Węgierskiej Republiki Ludowej.
Tło wydarzeń Po załamaniu ofensywy austro-węgierskiej we Włoszech i ofensywy niemieckiej we Francji szala zwycięstwa w I wojnie światowej przechyliła się ostatecznie na stronę Ententy. W obliczu militarnej klęski Austro-Węgier zaktywizowały się ruchy niepodległościowe poszczególnych narodów imperiumW. Felczak, Historia Węgier, s. 304–307., a państwa Ententy ostatecznie poparły ideę rozbicia Austro-Węgier na państwa narodoweL. Kontler, History..., s. 321–323.. Manifest cesarski z 16 października 1918 r., ogłaszający federalizację monarchii, nie miał w tym kontekście praktycznego znaczenia. 28 października 1918 r. w Pradze została ogłoszona niepodległość Czechosłowacji, krótko potem w Zagrzebiu proklamowano powstanie Państwa Słoweńców, Chorwatów i Serbów. 18 października 1918 r. rumuńska Rada Narodowa ogłosiła w sejmie węgierskim deklarację suwerenności Rumunów. Dzień później to samo uczynili Słowacy. Węgierski rząd Sándora Wekerle podjął ostatnią próbę utrzymania związku z Austrią na zasadach unii personalnej, jednak koncepcję tę odrzuciła cała opozycja, na czele z przywódcą liberalnej Niepodległościowej Partii 48 Roku hrabią Mihályem Károlyim.
24 października Niepodległościowa Partia 48 Roku, Obywatelska Partia Radykalna (na czele której stał Oszkár Jászi) i Socjaldemokratyczna Partia Węgier (kierowana przez Zsigmonda Kunfiego i Ernő Garamiego) powołały w Budapeszcie Węgierską Radę Narodową, z Károlyim jako przewodniczącymT. Kopyś, Historia Węgier 1526-1989, s. 391-393.. Deklaracja programowa Rady, ogłoszona 26 października przez Jásziego, przewidywała rozwiązanie sejmu, ustąpienie rządu, ogłoszenie niepodległości Węgier i rozpisanie nowych wyborów na podstawie nowej ordynacji, przewidującej głosowanie powszechne. W deklaracji zawarto również postulaty wolności prasy, zrzeszeń i zgromadzeń, powszechnej amnestii oraz prawo do samostanowienia dla narodów niewęgierskich, z tym, że integralność terytorium Węgier miała zostać zachowana. Poparcie dla rady natychmiast wyraziły istniejące na Węgrzech rady żołnierskie, tworzone przez powracających z niewoli rosyjskiej żołnierzy, którzy przebywając w Rosji zaczęli sympatyzować z ideami rewolucyjnymi. Tymczasem cesarz i król Węgier Karol IV uczynił swoim regentem na Węgrzech arcyksięcia Józefa Augusta.
Przebieg rewolucji mały|27 października 1918 r. Demonstranci popierający Węgierską Radę Narodową gromadzą się w pobliżu parlamentu w Budapeszcie 28 października 1918 r. na ulice Budapesztu wyszli mieszkańcy miasta, domagający się uczynienia Károlyiego premierem niepodległych Węgier. Demonstranci ruszyli przez Most Łańcuchowy w kierunku zamku w Budzie. Arcyksiążę Józef skierował przeciwko nim wojsko i policję. Ta podczas starcia na Moście Łańcuchowym zastrzeliła trzech protestujących. Próba spacyfikowania protestów nie powiodła się – na stronę Károlyiego przechodziły kolejne oddziały wojska. Przeciwko oddziałom, które pozostawały lojalne wobec Habsburgów, zbrojnie występowały oddziały tworzone przez socjalistów i rady żołnierskieL. Kontler, History..., s. 328–329.. Károlyi nakazał swoim zwolennikom spokój i oczekiwanie na dalszy rozwój wypadków. Arcyksiążę Józef polecił tworzenie rządu szefowi Urzędu Aprowizacji Jánosowi Hadikowi. W odpowiedzi wybuchła fala strajków – w Miszkolcu, Debreczynie i Segedynie, zaś w samym Budapeszcie zrewoltowani żołnierze wspólnie z cywilami zaczęli zajmować kluczowe urzędy i uwolnili z więzień aresztowanych wcześniej działaczy politycznych. 30 października na wieść o wybuchu wystąpień rewolucyjnych w Wiedniu na stronę powstańców przeszła również policja. W tym samym dniu arcyksiążę Józef polecił zbrojne zajęcie hotelu Astoria w Budapeszcie, gdzie przebywał Károlyi ze swoimi najbliższymi współpracownikami. Rozkaz ten został zignorowany. Żołnierze wypowiedzieli posłuszeństwo Habsburgom i wspólnie z cywilnymi demonstrantami zajęli budapeszteńskie dworce kolejowe, stację telegrafu i inne strategiczne obiekty. Symbolem rewolucji stały się astry – kwiaty, będące łatwo dostępne w związku z nadchodzącym dniem Wszystkich Świętych, żołnierze zakładali w miejsce zerwanych dystynkcji armii austro-węgierskiej.
31 października 1918 r. arcyksiążę Józef abdykował i zgodził się na objęcie urzędu premiera Węgier przez Károlyiego. Tego samego dnia w swoim domu przez grupę żołnierzy został zamordowany były premier Węgier István Tisza. On i demonstranci zabici na Moście Łańcuchowym byli jedynymi ofiarami rewolucji, która poza tym miała bezkrwawy przebieg.
Károlyi utworzył rząd koalicyjny złożony z przedstawicieli Niepodległościowej Partii 48 Roku, Partii Socjaldemokratycznej, Partii Radykalnej oraz z polityków niezrzeszonych. 14 listopada 1918 r. Karol IV zrezygnował z wykonywania praw króla węgierskiego, zaś 16 listopada 1918 r. proklamowana została Węgierska Republika LudowaW. Felczak, Historia Węgier, s. 308..
Przypisy
Bibliografia W. Felczak, Historia Węgier, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1983, ISBN 8304010283. L. Kontler, A History of Hungary. Millennium in Central Europe, Palgrave Macmillan, New York 2002, ISBN 1403903174. T. Kopyś, Historia Węgier 1526-1989, Avalon, Kraków 2018, ISBN 9788377303771.
Kategoria:Wydarzenia 1918 Kategoria:Węgry w XX wieku Kategoria:Historia Budapesztu