mały|Wejście do sztolni cesarzowej Krystyny Kopalnia soli w Hallstatt (niem. Salzbergwerk Hallstatt) – czynna kopalnia soli w Hallstatt, w kraju związkowym Górna Austria, położona w dolinie Salzbergtal powyżej zachodniego brzegu jeziora Hallstätter See. W kopalni pozyskuje się solankę wykorzystywaną do produkcji soli warzonej. Część wyrobisk jest udostępniana turystycznie jako Salzwelten Hallstatt.
Najstarsze bezpośrednie ślady podziemnego wydobywania soli pochodzą z około 1500 roku p.n.e. Kopalnia jest uznawana za najstarszą znaną kopalnię soli na świecie, a przedsiębiorstwo Salinen Austria określa ją również jako najstarszą kopalnię pozostającą w eksploatacji. Z okresów epoki brązu, kultury halsztackiej i lateńskiej pochodzą rozległe pozostałości wyrobisk, narzędzia, konstrukcje drewniane, tkaniny oraz inne materiały organiczne zachowane dzięki warunkom panującym w złożu solnym.
Kopalnia, pradziejowe cmentarzysko oraz historyczna osada Hallstatt stanowią najważniejsze elementy krajobrazu kulturowego Hallstatt-Dachstein/Salzkammergut, wpisanego w 1997 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W uzasadnieniu wpisu podkreślono trwający od epoki brązu związek rozwoju regionu z eksploatacją soli.
Położenie i złoże Kopalnia znajduje się w wysoko położonej dolinie Salzbergtal, oddzielonej od Hallstatt stromym zboczem Salzbergu. Dolinę ogranicza od zachodu wapienny masyw Plassenu, natomiast na wschodzie teren gwałtownie opada ku Hallstätter See. Historyczne wyrobiska i stanowiska archeologiczne rozmieszczone są na kilku wysokościach w obrębie górotworu.
Złoże należy do formacji Haselgebirge występującej w Północnych Alpach Wapiennych. Powstało w późnym permie i wczesnym triasie wskutek odparowywania wód morskich. Ruchy tektoniczne doprowadziły do przemieszania soli, iłów, anhydrytów, gipsów i skał węglanowych, tworząc nieregularną masę solonośną. Skała wydobywcza nie składa się wyłącznie z halitu, dlatego w czasach historycznych podstawową metodą eksploatacji stało się rozpuszczanie soli wodą.
Eksploatacja pradziejowa Początki pozyskiwania soli W dolinie Salzbergtal znaleziono kamienne siekiery i inne przedmioty wskazujące na obecność ludzi już w neolicie. Nie stanowią one jednak jednoznacznego dowodu prowadzenia w tym okresie regularnego górnictwa. Przypuszcza się, że początkowo wykorzystywano naturalne wypływy słonej wody lub sól pojawiającą się przy powierzchni, lecz na stanowisku nie odkryto dotąd urządzeń służących do takiego pozyskiwania surowca.
Najstarsze potwierdzone wyrobiska podziemne datowane są na XV wiek p.n.e. Już wówczas funkcjonował rozwinięty system kopalniany, obejmujący głębokie szyby, chodniki i rozbudowane konstrukcje drewniane. Wydobycie nie miało charakteru doraźnego, lecz było prowadzone przez wyspecjalizowaną i liczebną społeczność górniczą.
Kopalnia z epoki brązu Pozostałości eksploatacji z epoki brązu rozpoznano przede wszystkim w wyrobiskach Appoldwerk, Christian-von-Tusch-Werk i Grünerwerk. Obszar górniczy obejmował około 72 tys. m², a wyrobiska schodziły ponad 200 m poniżej ówczesnej powierzchni. Górnicy drążyli pionowe lub stromo nachylone szyby, podążając za bogatymi warstwami soli.
Skałę solną rozbijano kilofami z brązowymi ostrzami osadzonymi na drewnianych styliskach. Urobek kruszono na niewielkie fragmenty i wynoszono w workach wykonanych ze skóry i futra. Zachowane ślady pracy oraz znalezione wyposażenie wskazują na specjalizację wykonywanych czynności i zorganizowany podział pracy.
W Christian-von-Tusch-Werk odkryto w 2002 roku drewniane schody. Analizy dendrochronologiczne wykazały, że wykorzystane do ich budowy drzewa ścięto w latach 1344–1343 p.n.e. Konstrukcja, wykonana głównie z drewna świerkowego i jodłowego, miała około 1,2 m szerokości i umożliwiała mijanie się pracowników przenoszących ładunki. Jest uznawana za najstarsze zachowane drewniane schody w Europie.
Ze względu na nacisk górotworu i zagrożenie zniszczeniem schody zostały rozebrane, poddane szczegółowej dokumentacji, a następnie ponownie zmontowane w specjalnie przygotowanym pomieszczeniu ekspozycyjnym w kopalni. Utrzymuje się tam warunki zbliżone do pierwotnego środowiska ich zachowania.
W dolinie ponad kopalnią odkryto także pozostałości zakładu przetwarzania mięsa. Drewniane niecki i zbiorniki datowane na XIII i XII wiek p.n.e. służyły prawdopodobnie do peklowania mięsa świń dostarczanych do Salzbergtal. Wielkość urządzeń wskazuje, że jednorazowo mogły być w nich przetwarzane części pochodzące ze 150–200 zwierząt.
Eksploatacja brązowowieczna została przerwana w XIII wieku p.n.e., prawdopodobnie wskutek zawalenia się części wyrobisk i ruchów masowych. Nie ustalono, czy nastąpiła całkowita przerwa w wydobyciu, czy działalność przeniesiono do nierozpoznanej dotąd części złoża.
Eksploatacja w okresie halsztackim Około IX lub VIII wieku p.n.e. rozpoczęto eksploatację w nowej części górotworu, określanej przez archeologów jako grupa wschodnia. Stanowiska związane z tym etapem zajmują powierzchnię około 54 tys. m², a wyrobiska osiągały głębokość około 200 m.
Technika pracy różniła się od stosowanej w epoce brązu. Zamiast pionowych szybów drążono przede wszystkim poziome chodniki prowadzące wzdłuż warstw solnych. Powstawały komory o znacznej wysokości, w których odcinano większe bryły i płyty soli. Układ wyrobisk świadczy o wcześniejszym planowaniu infrastruktury i skoordynowanym uruchamianiu poszczególnych części kopalni.
Wydobycie soli było podstawą zamożności społeczności związanej z cmentarzyskiem odkrytym później przez Johanna Georga Ramsauera. Znajdowane w grobach przedmioty pochodzące z wielu regionów Europy dokumentują rozległe kontakty handlowe Hallstatt. Nie można jednak ustalić, czy wszystkie dobra sprowadzano bezpośrednio w zamian za sól.
Około połowy IV wieku p.n.e. działalność w tej części kopalni ustała. Znane wyrobiska zostały wypełnione materiałem skalnym i osadami naniesionymi z powierzchni. Za prawdopodobną przyczynę uznaje się rozległe osuwisko lub spływ gruzowy, który objął również część doliny Salzbergtal.
Okres lateński Po katastrofie eksploatację przeniesiono wyżej, w rejon torfowiska Dammwiese, położonego na wysokości około 1357 m n.p.m. Pozostałości kopalni z okresu lateńskiego odkryto tam w latach 30. XX wieku. Zachował się m.in. wlot chodnika wraz z fragmentami drewnianego budynku zabezpieczającego wejście.
Na Dammwiese odkryto również drewniane budynki mieszkalne i gospodarcze z I wieku p.n.e. Jest to najstarsza rozpoznana dotąd osada związana bezpośrednio z kopalnią w Hallstatt. System kanałów odwadniających chronił zabudowę przed wodami torfowiska.
Górnictwo od średniowiecza do XIX wieku Najstarsza zachowana wzmianka pisemna o średniowiecznej kopalni pochodzi z dokumentu z 1311 roku, w którym królowa Elżbieta nadała mieszkańcom Hallstatt prawa targowe. Brak wcześniejszej dokumentacji nie pozwala dokładnie ustalić, kiedy po okresie starożytnym wznowiono regularną eksploatację.
W okresie średniowiecznym i nowożytnym wydobycie soli należało do regaliów władców Austrii. Kopalnia, warzelnia i transport soli były zarządzane przez państwową administrację salinarną. Gospodarka solna wpływała na strukturę społeczną Hallstatt, układ osadniczy oraz rozwój dróg wodnych i lądowych w całym Salzkammergut.
Podstawową metodą eksploatacji stało się ługowanie złoża. W górotworze tworzono komory, do których doprowadzano słodką wodę. Woda rozpuszczała sól, natomiast nierozpuszczalne składniki skały osiadały na dnie. Po osiągnięciu odpowiedniego stężenia solankę odprowadzano z komory do niżej położonych chodników.
System wyrobisk rozbudowywano na kolejnych poziomach, nazywanych horyzontami. Pomiędzy poziomami zachowywano co najmniej około 30 m skały. Sto litrów wody mogło rozpuścić około 33 kg soli, tworząc solankę zbliżoną do stanu nasycenia.
W 1595 roku rozpoczęto budowę rurociągu solankowego prowadzącego z Hallstatt do warzelni w Ebensee. System, rozbudowywany następnie przez Bad Ischl, umożliwił przeniesienie energochłonnego warzenia soli w miejsce dysponujące większymi zasobami drewna. Rurociąg jest uznawany za najstarszy nadal funkcjonujący przemysłowy rurociąg na świecie.
Wśród historycznych sztolni znajduje się sztolnia cesarzowej Krystyny, której drążenie rozpoczęto w 1719 roku. Podczas jej wykonywania górnicy natrafili na pozostałości pradziejowych wyrobisk, widoczne jako ciemne warstwy ponad złożem soli.
Człowiek w soli W 1734 roku w wyrobisku Kilbwerk odnaleziono zakonserwowane w soli zwłoki górnika. Ciało było spłaszczone przez nacisk górotworu, lecz zachowały się również fragmenty odzieży i wyposażenia. Ponieważ nie znano wówczas metod pozwalających na datowanie znaleziska, szczątki uznano za należące do górnika, który zginął kilkaset lat wcześniej.
Zwłoki wydobyto z kopalni i pochowano na cmentarzu w Hallstatt, lecz miejsce grobu nie zostało oznaczone i później go nie odnaleziono. Analiza dokumentacji oraz kontekstu odkrycia wskazuje, że był to górnik z wczesnego okresu lateńskiego, który zginął około 350 roku p.n.e. podczas katastrofy naturalnej w Salzbergtal.
Badania archeologiczne Ślady pradziejowej eksploatacji były wielokrotnie odsłaniane podczas prowadzenia górnictwa metodą ługowania. Nowe chodniki przecinały starsze wyrobiska, a rozpuszczanie złoża ujawniało drewniane konstrukcje, narzędzia i warstwy odpadów. Najstarszy zachowany opis takiego odkrycia pochodzi z kroniki Hansa Riezingera z 1713 roku.
W XIX wieku pracownicy saliny Franz Steinkogler i Karl Pollhammer zaczęli gromadzić przedmioty pochodzące z pradziejowych wyrobisk. Ramsauer, kierujący kopalnią w latach 1831–1863, prowadził badania zarówno na cmentarzysku, jak i wewnątrz górotworu. Jego następcy Josef Stapf i Bartholomäus Hutter dokumentowali znaleziska m.in. w Appoldwerk i Josef-Ritschner-Werk.
W 1903 roku August Aigner zaproponował pierwszy podział stanowisk górniczych na grupy. W latach 30. XX wieku badania prowadzili archeolog Adolf Mahr, i zarządca kopalni Gustav Langer. Othmar Schauberger uporządkował następnie znane wyrobiska pradziejowe, wyróżniając grupę północną, zachodnią i wschodnią.
Systematyczne badania prowadzone przez Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu rozpoczęły się w 1960 roku. Przez kolejne dziesięciolecia pracami kierował Fritz Eckart Barth, natomiast późniejsze badania skoncentrowały się m.in. na organizacji produkcji, technikach górniczych, odżywianiu, chorobach, odzieży i gospodarce drewnem. Badania odbywają się we współpracy z Salinen Austria AG i Salzwelten.
Sól, stała temperatura i ograniczony dostęp mikroorganizmów umożliwiły zachowanie materiałów organicznych, które na typowych stanowiskach archeologicznych ulegają rozkładowi. W kopalni znaleziono m.in. drewniane narzędzia, skórzane worki transportowe, obuwie, tkaniny, sznury, fragmenty futer, łuczywa, resztki żywności oraz ludzkie odchody. Pozwalają one rekonstruować warunki pracy i życie codzienne górników z epoki brązu i żelaza.
Współczesna eksploatacja Kopalnia jest jednym z trzech austriackich zakładów, obok kopalń w Altaussee i Bad Ischl, w których Salinen Austria AG pozyskuje solankę do produkcji soli warzonej. Do złoża wtłacza się wodę, która rozpuszcza sól, a następnie powstałą solankę transportuje się rurociągami do zakładu w Ebensee am Traunsee.
Współczesna produkcja odbywa się głównie z wykorzystaniem odwiertów wyposażonych w podwójne przewody. Jednym z nich pod ciśnieniem doprowadza się wodę, natomiast drugim odbiera solankę. Po oczyszczeniu w Ebensee woda jest odparowywana, a otrzymana sól poddawana suszeniu i dalszemu przetwarzaniu.
Łącznie w zakładach Hallstatt, Altaussee i Bad Ischl pozyskuje się rocznie około 4 mln m³ solanki, z której wytwarza się około 1,2 mln ton soli. Dane te odnoszą się do wszystkich trzech lokalizacji i nie określają osobnej wielkości produkcji kopalni w Hallstatt.
Udostępnienie turystyczne