Judeochrześcijanie – w pierwotnym chrześcijaństwie wyznawcy wywodzący się ze społeczności żydowskiej wraz z prozelitami, zachowujący judaistyczne tradycje, ryty i pobożność. Byli wówczas traktowani jako jeden z odłamów judaizmu. W pierwszym stadium rozwoju chrześcijaństwa judeochrześcijaństwo było jedyną jego formą. Później grupa ta stanowiła większość we wspólnocie chrześcijańskiej. Na osobę i działalność Jezusa z Nazaretu patrzyli przez pryzmat Biblii hebrajskiej, z interpretacją opartą na judaistycznej metodologii i argumentacji. Środowisko judeochrześcijan było pod względem socjologicznym i doktrynalnym bardzo złożone. Grupa obejmowała wielu autorów Nowego Testamentu i wyznawców z gmin pierwszych chrześcijan, ale z czasem judeochrześcijanie znaleźli się w mniejszości. Podczas zgromadzenia na Soborze jerozolimskim apostołowie ustalili, że chrześcijanie są wolni od obowiązku zachowywania szczegółowych kultowych przepisów Prawa Mojżeszowego, co spowodowało uwolnienie nowej religii od nakazów i religijnych praktyk judaizmu. Gdy po wojnie żydowskiej (66–73) społeczność żydowska konsolidowała się wokół tradycji faryzejskiej, judeochrześcijanie zaczęli być wykluczani z gmin żydowskich. Wraz ze wzrostem liczebności chrześcijan w świecie greckim następowała sukcesywna asymilacja judeochrześcijan do społeczności chrześcijańskiej. Z części grup judeochrześcijan wyodrębniały się nowe wspólnoty (ebionici, nazarejczycy, elkezaici, nikolaici i szymonianie). Sukcesywnie aż po IV wiek wspólnoty judeochrześcijańskie schodziły na boczny tor chrześcijaństwa. Ostateczny kres ich istnienia przyniósł najazd perski (wojna bizantyńsko-sasanidzka) w VII wieku.

Terminologia Termin „judeochrześcijaństwo” jest współczesny – nie występuje w żadnym chrześcijańskim tekście antycznym. Starożytne źródła chrześcijańskie określały tę grupy chrześcijan w zróżnicowany sposób. Autor Dziejów Apostolskich (Dz 15,5) określał, że są to „niektórzy nawróceni ze stronnictwa faryzeuszów”, praktykujący obrzezanie i zachowujący Prawo. Paweł z Tarsu określał „iudaizantes” przeciwstawiających się jego misji wśród pogan i domagających się zachowywania przepisów Prawa Mojżeszowego jako „fałszywych braci” (Gal 2, 4). Ireneusz z Lyonu wspomina o heretyckich judeochrześcijanach, do których dołączyli wyznawcy gnostyckiej sekty elkazaitów, i nazywa ich „ebionitami”. Hieronim ze Strydonu nazywał ich „christiani iudaizantes” lub „christiani iudaei”. Euzebiusz z Cezarei nazywa ich raz „Żydami”, a w innym miejscu „Hebrajczykami”. Tertulian i Epifaniusz z Salaminy wspominali o „nazarejczykach”. Taką nazwę na początku V wieku w Afryce używał także Augustyn z Hippony. Zarówno u Orygenesa jak i Justyna Męczennika najczęściej spotyka się termin „wierzący Żydzi”. Z kolei w zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego judeochrześcijanie byli określani jako „symmachianie”.

Określenia „judeochrześcijanie” jako pierwszy użył niemiecki uczony, biblista i teolog Ferdinand Christian Baur w publikacji: „Die Christuspartei in der korinthischen Gemeinde, der Gegensatz despetrinischen und paulinischen Christentums in der altesten Kirchen, der Apostel Paulus in Rom” w 1831.

Geneza, rozwój i ramy czasowe Geneza i ekspansja judeochrześcijan jest związana z osobą i działalnością Jezusa z Nazaretu. Także jego pierwsi uczniowie i apostołowie byli Żydami przestrzegającymi judaistycznych zwyczajów oraz wymogów Prawa Mojżeszowego. Ich działalność rozwijała się w łonie rabinizmu biblijnego. Praktykowali obrzezanie, świętowali w szabat, podczas świąt pielgrzymich (hebr. szalosz regalim): Pesach, Szawuot i Sukkot odwiedzali Świątynię w Jerozolimie, zachowywali judaistyczne posty. Żydowscy judeochrześcijanie byli pierwszymi braćmi wspólnoty w Jerozolimie (por. Dz 1,12–14; 2,1–41; 4,32–35) i stanowili główny trzon Kościoła apostolskiego. W pierwszym okresie po zmartwychwstaniu liczebność wyznawców wzrosła gwałtownie, a dołączali zarówno Żydzi, jak i prozelici i wyznawcy nawróceni z pogaństwa. Główną rolę w jerozolimskiej wspólnocie odgrywali judeochrześcijanie. Tam zyskiwali oparcie w osobach apostołów Piotra, Jakuba i Jana. Wspólnoty judeochrześcijańskie powstawały także w Palestynie, w Damaszku, na Cyprze, w Fenicji, Antiochii, Koryncie, Macedonii oraz w Rzymie. Społeczności judeochrześcijan były zróżnicowane – do 70 roku n.e. nie istniał normatywny judaizm, więc taka różnorodność zapatrywań Żydów przenosiła się do społeczności judeochrześcijańskiej.

Według Jeana Daniélou okres judeochrześcijański trwał od początków chrześcijaństwa do mniej więcej połowy drugiego wieku. Jednak już około roku 50 apostołowie zgromadzeni na Soborze jerozolimskim (zob. Dz 15) ustalili, że chrześcijanie są wolni od obowiązku zachowywania szczegółowych kultowych przepisów Prawa Mojżeszowego, co spowodowało uwolnienie nowej religii od nakazów i religijnych praktyk judaizmu. Od tego czasu Kościół judeochrześcijański, odgrywający początkowo ważną rolę w Kościele jerozolimskim, tracił stopniowo znaczenie, a etnikochrześcijanie, wstępując do Kościoła, nie musieli już poddawać się obrzezaniu, ale jedynie zachowywać wymagania przymierza Noachickiego.

Jak wskazywał Marcel Simon, profesor historii religii na uniwersytecie w Strasburgu, wpływ judaizmu na kształtowanie się chrześcijaństwa trwał jeszcze do IV wieku.

Po wejściu w życie postanowień Edyktu mediolańskiego (313) chrześcijanie pochodzenia żydowskiego zostali uznani za sektę żydowską. Materialne i duchowe dziedzictwo judeochrześcijan uległo zniszczeniu. Badanie i odtwarzanie jest obecnie możliwe głównie na podstawie nielicznych zachowanych pozostałości materialnych, w tym ossuariów z rejonu Jerozolimy.

Kwestia definicji Próby definiowania judeochrześcijaństwa napotykają na trudności związane z jego zróżnicowanym postrzeganiem na dwóch głównych płaszczyznach – religijnej i etnicznej. Próby opisania zjawiska wewnętrznie zróżnicowanego powodują, że powstaje wiele zróżnicowanych definicji.

W historii badań nad judeochrześcijaństwem wyróżniane są dwie publikacje, które mogą być uważane za klasyczne: „Judaistic Christianity: a Course of Lectures” brytyjskiego biblisty Fentona Horta z 1894 oraz „Das Judenchristentum im ersten und zweiten Jahrhundert” Gustawa Hönnicke z 1908. Według autorów tych opracowań za judeochrześcijaństwo można było uznawać tylko taki nurt pierwotnego chrześcijaństwa, który podkreślał podstawową wartość Prawa jako niezmiennie obowiązującego i koniecznego do zbawienia wiernych chrześcijan. Tym samym pomijany był nurt chrześcijaństwa Pawła z Tarsu, który podkreślał wolność od rygorów Prawa i był otwarty na nawracających się pogan. Na przestrzeni lat powstawały różne definicje judeochrześcijaństwa. Wśród nich cztery zyskiwały największą popularność: tzw. definicja genetyczno-etniczna – najbardziej rozpowszechniona definicja, według której judeochrześcijanie byli chrześcijanami, którzy urodzili się i pozostawali etnicznymi Żydami. Taką definicję podawał Dictionnaire de théologie catholique z 1681: „Chrześcijanie pochodzenia żydowskiego, którzy związani są przestrzeganiem nakazów religii mojżeszowej w wierze i praktykach chrześcijańskich”. Ferdinand Christian Baur dzielił wyznawców z pierwotnego Kościoła na dwie zasadnicze grupy. Pierwszą stanowiło – obecne w Jerozolimie i w pierwotnej wspólnocie rzymskiej, w sektach jak np. ebionici – chrześcijaństwo Piotrowe. Ci wyznawcy byli przez Baura określani judeochrześcijanami. Według tego teologa podstawą do określenia kogoś judeochrześcijaninem było więc pochodzenie żydowskie. Taką definicję z niewielkimi tylko zmianami formułował inny niemiecki teolog, Adolf Hilgenfeld. Nieco dalej w swojej ocenie posuwał się jeszcze inny niemiecki teolog, filozof i historyk – Albert Schwegler, który uważał, że chrześcijaństwo przedpawłowe było jedynie judaistyczną sektą, a za judeochrześcijan zasadniczo można uznać ebionitów, zbliżonych doktryną i stylem życia do kumrańskich esseńczyków. definicja opisująca judeochrześcijaństwo jako system doktrynalny (najczęściej heterodoksyjny); definicja oparta na bazie tzw. kryterium obserwancji, czyli zachowywania nakazów judaizmu. Zdaniem jej zwolenników definicja genetyczno-etniczna musiałaby konsekwentnie przyjmować, że oprócz jerozolimskiej wspólnoty chrześcijan pochodzenia żydowskiego do judeochrześcijaństwa musiałaby być zaliczana także społeczność tzw. „hellenistów”, czyli Żydów z judaistycznej diaspory. Krytycy definicji etnicznej wskazywali, jest ona nieprecyzyjna, także podczas analizy pod względem teologicznym. Trudni do zaklasyfikowania byliby prozelici, tzw. „bojący się Boga”, a także inni sympatyzujący z judaizmem poganie, którzy, nie będąc etnicznymi Żydami, nie byli także poddawani obrzezaniu ani też nie przestrzegali wszystkich wymogów Prawa. Pozostawali jednak pod wpływem ducha judaizmu i można powiedzieć, że byli „Żydami z ducha”. Takie z kolei poluzowanie parametrów definicji prowadziło by do uznania, że całe chrześcijaństwo pierwotne było judeochrześcijańskie – od wspólnoty jerozolimskiej po Pawła z Tarsu kwestionującego konieczność obrzezania. Krytycy definicji etnicznej uważali, że istotny element tożsamości judeochrześcijaństwa można uchwycić stosując kryterium obserwancji. W 1894 Fenton John Anthony Hort określał judeochrześcijan jako wspólnotę, która historycznie była przedłużeniem istnienia pierwotnej wspólnoty w Jerozolimie i utrzymywała ścisły związek z mentalnością judaistyczną. Hort traktował więc judeochrześcijaństwo jako „judaizm chrześcijański”. Gustav Hönnicke uważał, że judeochrześcijan – jako chrześcijan pochodzenia żydowskiego – charakteryzowały własna interpretacja Ewangelii i przekonanie, że zbawienie chrześcijan pochodzących z pogaństwa wymaga pośrednictwa judaizmu. Niemiecki teolog luterański Adolf von Harnack określał, że judeochrześcijanami byli chrześcijanie pochodzenia żydowskiego, powiązani z formami religijnymi i polityczno-narodowymi judaizmu, ale również tacy chrześcijanie, którzy – podobnie jak Paweł z Tarsu – bronili wyjątkowości narodu żydowskiego w łonie chrześcijaństwa. Inni badacze uważali, że o judeochrześcijaństwie w ścisłym sensie można mówić dopiero w okresie, w którym chrześcijaństwo zrywało więzi z judaizmem, odrzucało obowiązek obrzezania dla wyznawców wywodzących się z pogaństwa, a także inne nakazy kultowe. Ich zdaniem dopiero w tych realiach można nazywać judeochrześcijanami tych wyznawców, którzy zachowywali przynajmniej niektóre z owych przepisów judaizmu. Przy czym kryterium obserwancji dotyczyłoby nie tylko zachowywania przepisów Prawa, ale rozciągałoby się także na inne dziedziny życia religijnego judaizmu. Marcel Simon, profesor historii religii na uniwersytecie w Strasburgu, przyjmował, że do judeochrześcijaństwa zaliczyć należy wszystkie ugrupowania chrześcijańskie, które w zróżnicowanym stopniu przyjmowały żydowskie zwyczaje. W takim rozumieniu byliby nimi zarówno członkowie wspólnoty jerozolimskiej, jak i ebionici, a nawet sekty o charakterze synkretycznym (np. elkezaici). Nawet więc łączenie kryterium obserwancji z kryterium etnicznym nie pozwalało na uchwycenie precyzyjnej definicji. Trzeba także uwzględnić fakt, iż zróżnicowane prądy w obrębie judaizmu I i II wieku nakładały się na zróżnicowanie w łonie chrześcijaństwa tego okresu, a poważną cezurą czasową były zmiany wywoływane przez historyczne wydarzenia związane konsekwencjami wojny żydowskiej (66–73), po której społeczność żydowska konsolidowała się wokół tradycji faryzejskiej, judeochrześcijanie zaczęli być wykluczani z gmin żydowskich. Wraz ze wzrostem liczebności chrześcijan w świecie greckim następowała sukcesywna asymilacja judeochrześcijan do społeczności chrześcijańskiej. Z części grup judeochrześcijan wyodrębniały nowe wspólnoty. Czwarta definicja była nowatorska. Została stworzona przez Jeana Daniélou (francuskiego historyka teologii, kardynała, jezuity).

Jean Daniélou