Atanazy Brzeski (Atanazy Filipowicz lub Filippowicz, biał. Апанас Філіповіч, Афанасій Філіповіч; (ur. ok. 1597, zm. 5 września 1648 w Arkadii) – mnich prawosławny, przełożony monasteru św. Symeona Słupnika w Brześciu, święty męczennik prawosławny.
Po ukończeniu szkoły prowadzonej przez bractwo prawosławne w Wilnie pracował jako prywatny nauczyciel na dworach szlacheckich, m.in. był wychowawcą Jana Faustyna Łuby na dworze kanclerza litewskiego Lwa Sapiehy. W 1627 został postrzyżony na mnicha w monasterze Świętego Ducha w Wilnie, natomiast w 1632 przyjął święcenia kapłańskie. Przez kolejne trzy lata kierował jako przełożony monasterem Dubojskim pod Pińskiem, do momentu, gdy został on zamknięty na polecenie Albrychta Stanisława Radziwiłła. Udał się wówczas do monasteru Wprowadzenia Matki Bożej do Świątyni w Kupiatyczach, gdzie działał na rzecz wzmocnienia kultu Kupiatyckiej Ikony Matki Bożej. W 1637 wyjechał do Moskwy, by prosić cara Michała o wsparcie finansowe dla monasteru oraz o pomoc dla prawosławnych w Rzeczypospolitej.
W 1643 udał się do Warszawy, by odebrać od króla Władysława IV przywilej zezwalający na budowę nowych prawosławnych obiektów sakralnych w Brześciu oraz potwierdzający prawa brzeskiego bractwa prawosławnego. Dokument ten nie został potwierdzony przez kanclerza Albrychta Stanisława Radziwiłła. Wówczas Atanazy wystąpił z oficjalną skargą w sejmie, domagając się likwidacji unii i wspierania „prawdziwej wiary greckiej”. Został aresztowany, po czym zmuszony do wyjazdu do Kijowa. Chociaż metropolita kijowski Piotr nakazał mu powstrzymanie się od publicznych ataków na Kościół unicki, w dalszym ciągu potępiał unię w głoszonych kazaniach. W 1645 został ponownie aresztowany. Z więzienia wystosował pismo do króla Władysława IV, wzywając go do likwidacji unii. Władca uznał go za nieszkodliwego i nakazał jego zwolnienie, polecając jednak metropolicie kijowskiemu nadzorowanie go. Po śmierci metropolity Piotra w 1647 duchowny wrócił do Brześcia. Tam rok później został aresztowany. Zarzucono mu dalsze atakowanie unii i spiskowanie z Kozakami przeciwko Rzeczypospolitej. We wrześniu 1648 został bez sądu rozstrzelany.
Kult Atanazego jako męczennika pojawił się krótko po jego śmierci. Formalna kanonizacja nastąpiła najpóźniej w XIX w. Szczególnym ośrodkiem kultu duchownego pozostawał Brześć, jego relikwie w latach 1894–1915 znajdowały się także w monasterze w Leśnej. Po rewolucji październikowej kult ten osłabł. Jego ożywienie nastąpiło na niepodległej Białorusi oraz po 1996 w Polskim Autokefalicznym Kościele Prawosławnym. Na Białorusi głównym ośrodkiem kultu Atanazego jest Brześć, natomiast w Polsce – cerkiew Świętych Cyryla i Metodego w Białej Podlaskiej.
Życiorys Pochodzenie i edukacja mały|Monaster Ducha Świętego w Wilnie, w którym Atanazy rozpoczynał życie mnisze Przyszły duchowny urodził się w końcu XVI w. w nieznanym miejscu na białoruskich ziemiach Wielkiego Księstwa LitewskiegoT. Hodana, Między królem..., s. 180.A. Bobryk, Wpływ Atanazego Brzeskiego..., ss. 7–9.. Podawane przez Antoniego Mironowicza data i miejsce urodzenia (rok 1597, Wilno) nie dają się całkowicie udowodnić i są oparte jedynie na przypuszczeniach. Tomasz Hodana uważa, że rodzice przyszłego mnicha byli rzemieślnikami, Adam Bobryk twierdzi natomiast, że mogli być to zarówno rzemieślnicy, jak i zubożała prawosławna szlachta. Nazwisko świeckie-przydomek Filipowicz mogło być zarówno nazwiskiem rodowym, jak i otczestwem.
Ukończył szkołę prowadzoną przez bractwo prawosławne w Wilnie, przy monasterze Świętego DuchaA. Mironowicz, Diecezja białoruska..., ss. 38–39.. Nauczył się tam greki oraz łaciny, biegle poznał również język cerkiewnosłowiański i język polski. Bobryk podaje, że następnie kształcił się w kolegium jezuickim w tym samym mieście. Po ukończeniu szkół pracował jako prywatny nauczyciel na dworach szlacheckich, od 1620 jako wychowawca Jana Faustyna Łuby na dworze kanclerza litewskiego Lwa Sapiehy. W 1627 porzucił jednak to zajęcie i wstąpił jako posłusznik do monasteru Świętego Ducha w Wilnie, otrzymując imię zakonne Atanazy. Jego postrzyżyn mniszych dokonał archimandryta Józef Bobrykowicz.
Życie mnisze Mnich Atanazy został po postrzyżynach skierowany do Monasteru Kuteińskiego k. Orszy. Następnie żył przez pewien czas w Monasterze Międzygórskim. Do Wilna wrócił w 1632. Został wówczas wyświęcony na hieromnicha i mianowany przełożonym monasteru Dubowskiego pod Pińskiem. Swoje obowiązki sprawował przez trzy lata. Następnie monaster został zlikwidowany, a jego zabudowania oraz majątek przekazany jezuitom przez kanclerza Albrychta Stanisława Radziwiłła. Wydarzenie to wywarło silny wpływ na mnicha, który twierdził, że miał po nim widzenie siedmiu ogni piekielnych, w których karę ze swoje czyny ponosili kanclerz, nuncjusz papieski w Rzeczypospolitej i organizatorzy unii brzeskiej.
W 1637 Atanazy razem z grupą mnichów z monasteru Świętego Ducha w Wilnie wyjechał do nowo utworzonego monasteru w KupiatyczachA. Mironowicz, Diecezja..., ss. 100–101.. Był on ośrodkiem kultu ikony Matki Bożej, a Atanazy znacząco przyczynił się do jego rozkrzewiania. W monasterze w Kupiatyczach Atanazy napisał poetycki list do Matki Bożej, w którym skarżył się na cierpienie prawosławnych w Rzeczypospolitej i prosił o pomoc oraz wstawiennictwo. Po zebraniu pod listem wielu podpisów wiernych mnich złożył go przed Kupiatycką Ikoną Matki Bożej.
Mnich gromadził również fundusze na rozbudowę monasterskiej świątyni. W tym celu w 1637 udał się do Moskwy, by prosić o wsparcie dla klasztoru cara Michała. Według niektórych świadectw Atanazy wzywał cara do wypowiedzenia wojny Polsce w obronie prawosławnych. Zdaniem Hodany jest to interpretacja zbyt daleko idącaT. Hodana, Między królem..., ss. 191–192.. Autor ten wskazuje, że postacią Atanazego manipulowano zarówno w propagandzie carskiej, jak i radzieckiej, ukazując go czy to jako sympatyka Moskwy i orędownika włączenia do Rosji ziem ukraińskich, czy to prekursora zjednoczenia narodów wschodniosłowiańskich pod przewodnictwem Moskwy, poprzedzonego wyzwoleniem ludów ukraińskiego i białoruskiego z polskiej niewoliT. Hodana, Między królem..., ss. 181–183.. W rzeczywistości Atanazy Brzeski miał nadzieję na wspieranie prawosławnych w Rzeczypospolitej przez cara, ale nie wzywał do wojny. Liczył ponadto, że król Władysław IV weźmie pod uwagę postulaty prawosławnych i umożliwi ich Kościołowi normalne funkcjonowanie. Głównego wroga prawosławia upatrywał nie w polskim królu, a w jezuitach, hierarchii Kościoła rzymskokatolickiego oraz w polskich magnatach i urzędnikach, wykorzystujących swoją pozycję do narzucania zmiany wyznaniaT. Hodana, Między królem..., s. 185.. O szczegółach przebiegu wizyty Atanazego w Moskwie nie wiadomo praktycznie nicT. Hodana, Między królem..., ss. 187–189..
Mnich powrócił do Kupiatycz w lipcu 1638. Następnie został przełożonym monasteru św. Symeona Słupnika w Brześciu z godnością igumena. Nielegalne przekroczenie przez niego granicy rosyjskiej i sam fakt udania się do cara sprawiło, że w Polsce Atanazy zaczął być postrzegany jako szpieg moskiewski. W Brześciu duchowny walczył o poprawę sytuacji prawosławnych i wzywał ich do trwania w wierze, nieprzechodzenia na unię.
Podróż do Warszawy i jej następstwa W 1643 ihumen Atanazy udał się do Warszawy, by odebrać od króla Władysława IV przywilej zezwalający na budowę nowych prawosławnych obiektów sakralnych w Brześciu oraz potwierdzający prawa brzeskiego bractwa. Dokument ten nie został potwierdzony przez kanclerza Albrychta Stanisława Radziwiłła, gorliwego katolika niechętnego innowiercom. Wówczas duchowny wystąpił z oficjalną skargą w sejmie, domagając się likwidacji unii i wspierania „prawdziwej wiary greckiej”. Zapowiadał, że jeśli król nie posłucha go, padnie ofiarą boskiego gniewu. W rezultacie został aresztowany na wniosek hierarchów prawosławnych, którzy w ten sposób zamierzali udowodnić przed królem swoją lojalność. Jako sprawców swojego uwięzienia Atanazy wskazywał następnie biskupa mohylewskiego Sylwestra, biskupa przemyskiego Sylwestra oraz archimandrytę Leoncjusza Szytyka, którzy byli również obecni na sejmie.
W święto Chrztu Pańskiego w styczniu 1644 Atanazy zdołał zbiec z więzienia. Ubrany jedynie w kłobuk i mantię biegał po mieście oraz wchodził do kościołów, wołając „Biada odszczepieńcom i niewiernym!”. Zachowanie to niektórzy prawosławni autorzy interpretują jako jurodstwo, jednak równie prawdopodobne jest, że Atanazy zamierzał w ten sposób prowokować i zwracać uwagę na głoszoną przez siebie krytykę unii, bądź też był nerwowo wyczerpany po pobycie w areszcie. Ostatecznie duchowny ponownie znalazł się w więzieniu, gdzie spędził 10 miesięcy, a sąd cerkiewny odebrał mu godność ihumena i suspendował. Zmuszono go do wyjazdu do Kijowa, gdzie ponownie stanął przed sądem duchownym. Uznał on, że Atanazy odpokutował już swoją winę w więzieniu i cofnął suspensę. Z polecenia metropolity kijowskiego Piotra duchowny wrócił do Brześcia. Wbrew nakazowi hierarchy, który zalecał mu powściągliwość i ostrożność, ponownie ostro atakował unię w swoich publicznych wystąpieniach i przekonywał wiernych do trwania przy prawosławiu.
Jeszcze w 1644 Atanazy spotkał się w Krakowie z posłem moskiewskim Aleksiejem Lwowem, któremu przekazał posiadane informacje na temat Jana Faustyna Łuby. Lwow w imieniu cara przybył do Rzeczypospolitej, by żądać wydania Łuby jako samozwańca, podającego się za cudownie ocalonego carewicza, pragnącego w przyszłości objąć tron rosyjski. Ihumen brzeski przekazał posłowi list, w którym Łuba podpisywał się jako Jan Faustyn Dmitrowicz. List ten był następnie przedstawiany przez stronę rosyjską jako jeden z dowodów na wspieranie przez Rzeczpospolitą samozwańca. Mnich utrzymywał następnie, że jego spotkanie z Lwowem było przypadkowe, gdyż głównym celem jego podróży do Krakowa było przeprowadzenie kolejnej kwesty na rzecz brzeskiego bractwa prawosławnego i monasteru św. Symeona. List zaś pokazał, by przekonać moskiewskich posłów, że jego dawny wychowanek bynajmniej nie przedstawiał się jako carewicz.
Drugie aresztowanie i śmierć W 1645 Atanazy został ponownie aresztowany pod zarzutem zdrady państwa. Z więzienia wystosował pismo do króla Władysława IV, wzywając go do likwidacji unii, rozwiązania zakonu jezuitów, zawarcia małżeństwa z córką cara i zwrócenia się do patriarchów konstantynopolitańskiego, aleksandryjskiego, antiocheńskiego, jerozolimskiego i moskiewskiego z prośbą o modlitwę w intencji swojego ojca Zygmunta III Wazy. Ostatecznie zwolniono go i przekazano pod osobisty nadzór metropolity kijowskiego. Król Władysław IV, pod wrażeniem lektury jego listu, uznał go bowiem za nieszkodliwego. Zgodził się nawet na spotkanie z nim, czego domagał się ihumen, jednak pod wpływem senatorów zmienił decyzjęT. Hodana, Między królem..., s. 188.. Według niektórych źródeł Atanazy został aresztowany jako zakładnik za Jana Faustyna Łubę, który w tym samym czasie został wysłany do Moskwy.
Gdy w 1647 zmarł metropolita Piotr, Atanazy wrócił razem z biskupem łuckim Atanazym do BrześciaA. Bobryk, Wpływ Atanazego Brzeskiego..., s. 10.. Tam po wybuchu powstania Chmielnickiego został aresztowany pod zarzutem wspierania Kozaków oraz agresywnej postawy wobec Kościoła unickiego. Pierwszy zarzut nie został udowodniony. Równocześnie Atanazy nieustannie przeklinał unię i potępiał sposób jej szerzenia w państwie polsko-litewskim. 5 września 1648 został rozstrzelany. I. Moroz twierdzi, że mnich został poddany torturom i prawdopodobnie pochowany żywcem. Jego ciało zostało potajemnie ekshumowane, po czym duchownego pochowano w monasterze w Brześciu, którym wcześniej kierował.
Diariusz Atanazego Brzeskiego mały|Karta z Diariusza Atanazego Brzeskiego