Kleopatra i Cezar (albo Kleopatra), podtytuł: Tragedia historyczna ściśle w równi do grania, jako i do odczytów napisana: z uwzględnieniem gestów dramatycznych i onych ciągu – 3-aktowa tragedia wierszem Cypriana Kamila Norwida. Powstała ok. 1870-1872, uzupełniana była przez poetę do ok. 1879 roku, pozbawiona jest zakończenia (brak części aktu 3).
Pierwszy raz utwór ogłoszony został przez Zenona Przesmyckiego w „Chimerze” w 1904, a wystawiony w teatrze we Lwowie przez Konstantego Tatarkiewicza na podstawie tekstu opracowanego przez Wilama Horzycę 19 grudnia 1933. Na scenę Teatru Narodowego w Warszawie Kleopatra weszła 15 czerwca 1967.
Rękopis Kleopatry i Cezara, ocalały wraz z luźnymi, autorskimi notatkami i znajduje się obecnie w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie. Autograf obejmuje dwie części – tekst właściwy i notatki. Poeta w notatkach nakreślił nigdy niezrealizowany przez niego plan brakujących scen.
Okoliczności powstania utworu Zainteresowanie postacią Cezara towarzyszyło Norwidowi od młodości. W 1847 przeczytał tragedię Szekspira Juliusz Cezar. Śladem tej lektury jest pierwszy z Zarysów obyczajowych zatytułowany Rzeczywistość. W 1849 Cezar pojawia się jako jeden z rozmówców dialogu Vendôme, w 1851 jako rozmówca w dialogu Do Henryka. W 1855 Norwid przetłumaczył dwie sceny z tragedii Juliusz Cezar.
Z postacią Kleopatry mógł się spotkać pełniej po powrocie z Ameryki, kiedy studiował w szerokim zakresie literaturę i historię starożytną. Bezpośredniego impulsu do napisania tragedii dostarczyła zapewne Wystawa Powszechna z 1867 w Paryżu, którą poeta często odwiedzał i opisywał w prasie i w listach. Na wystawie pokazano bogato urządzony dział egipski, którego komisarzem był przyjaciel Norwida z czasów warszawskich, Edmund Chojecki.
Nie wiadomo kiedy Norwid rozpoczął pracę nad dramatem. Mógł pracować nad nim już w 1869, skoro w Assuncie wspominając podróże literackie jakie bohater poematu (domyślnie: Norwid) dzielił ze swą ukochaną wymienia wizytę u piramid na rozłodze płaskiej. Biorąc pod uwagę żmudne i pracochłonne studia historyczne, jak i późniejsze trudności, które nie pozwoliły mu dokończyć tragedii, przyjmuje się, że musiał rozpocząć pracę nad nią najpóźniej w 1870–1871. W czerwcu 1872 przerwał ją niewątpliwie, pisząc w pośpiechu ze względu na krótki termin, na konkurs Pierścień Wielkiej Damy. 19 listopada 1872 w liście do Józefa Bohdana Zaleskiego donosi, że ukończył właśnie dramat pisany na konkurs, a brakuje mu jeszcze pół aktu jego ukochanej tragedii Kleopatra i Cezar, w trzech aktach. Niepowodzenie konkursowe, a może i inne jakieś względy sprawiły, że nigdy tej pracy nie dokończył. Poeta próbował zainteresować swoją tragedią wydawców w 1874 i ponownie w 1879. W 1879 też dokonał zapewne ostatnich poprawek tekstu, pod wpływem wrażeń z podróży do Egiptu jego ucznia Mieczysława Geniusza i wydania w Pizie tragedii o Kleopatrze Elżbiety Bośniackiej-Tuszowskiej. Wtedy też opatrzył całość skróconym tytułem Kleopatra. Tragedia ukazała się drukiem w VIII tomie Chimery w 1904.
Osoby Kleopatra – królowa Egiptu Cezar – konsul rzymski Eukast – podczaszy Rycerz – urodzony w Rzymie Kondor – łowczy Szechera – wróżbitka Kleopatry Szakal – sługa stołowy Her – sługa stołowy Faleg-Mun – syn nurka Ganimedion – zakochany młodzieniec Fortunius – oficer rzymski Kalligion – oficer rzymski Achilles – poseł króla egipskiego Ptolemeusza XIII Liktor – funkcjonariusz rzymski Aelius Cinna – poseł rzymski Karpon Harfiarz Lirnik Kornelia – wdowa po Pompejuszu Psymach – filozof, uczony i architekt Olimp – medyk Eroe – zaufana Kleopatry Naczelnik straży Pojmany – uczeń Psymacha Setnik Delius – zaufany Marka Antoniusza Pracownik Marek Antoniusz Dolabella – poseł Oktawiana Plankus – poseł Oktawiana I i II Chłopiec I i II Centurion I i II Kapłan Sztuka rozgrywa się w Egipcie. I akt – 1 października 48 roku. II akt – w I połowie 47 (scena I w styczniu, pozostałe w czerwcu). III akt – w latach 32-30 (sceny 1-3 pod koniec wiosny lub na początku lata 32, niedokończona scena 6 we wrześniu 30).
Treść
Akt I (Wzajemność) mały|Kleopatra i Cezar. Scena z filmu Kleopatra. 1963. Dworzanie Kleopatry spierają się o wartość wojsk rzymskich i egipskich. Rycerz powiadamia królową, że uciekający przed Cezarem Pompejusz został zamordowany po zejściu na ląd przez sługi jej brata i męża, Ptolemeusza. Kleopatra wydaje dyspozycje co do swej ukochanej gazeli, po czym odprawia swe sługi. Zostaje tylko Rycerz, który przestrzega ją przed Rzymianami. Jako urodzony w Rzymie wie o nich dosyć, by ich traktować poważnie. Jego ostrzeżenia nie znajdują jednak posłuchu u wodzów egipskich. Radzi królowej, by rozgłaszając, że zostaje w pałacu, skrycie się z niego wycofała. Królowa czyni go wodzem, by znalazł posłuch wśród innych wodzów, choć nic nie osłoni go to przed ich zazdrością.
Eukast i Kondor narzekają na upadek dawnej hierarchii społecznej. Zjawia się wróżbitka Szechera, która przyprowadziła dwóch młodzieńców. Kleopatra wydaje polecenia dotyczące potajemnego opuszczenia pałacu. Rozmyśla o swoim życiu martwej osiemnastolatki pomiędzy sfinksem a mumią, bez bliskich i towarzyszek. Obiecuje Szecherze złotą misę, jeśli opowie, co ją spotkało. Wróżbitka opowiada jak to królowej, przebranej dla niepoznaki za mieszczkę, nie rozpoznał mężczyzna niosący zawiniątko i młodzieniec podający wodę dziewczynie. Kleopatra widziała w ich oczach blask nieznanych sobie uczuć. Przywołany mężczyzna, Faleg-Mun, uratował ojca przed rekinem, ale nie uratował jego ręki. Teraz niósł ją, szczęśliwy, zmumifikowaną, chciał oddać ją ojcu, by mu służyła w przyszłym życiu. Młodzieniec, Ganimedion, wpatrywał się w oczy dziewczyny, w której był zakochany. Kleopatra obdarowawszy ich, wzdycha do szczęścia prostych poddanych. Każe sobie podać zbroję i wierzchowca. Szechera oddala się ze swą misą. Przestrzeżony przez nią Eukast chroni kosztowniejsze sprzęty i mumię. Resztę rozdrapują drobniejsi słudzy. Her usypia nad dzbanem.
Wkraczający do pałacu legioniści znajdują pijanego Hera, który uważa się za filozofa. Cezar przyjmuje posła Ptolemeusza, Achillesa, który składa mu w darze głowę i pierścień Pompejusza. Cezar jest oburzony podarkiem. Odsyła posłów, a miejsce zbrukane krwią każe obmyć i nakryć skórą lwa. Kiedy zjawia się Kleopatra, przywieziona łódką i wniesiona w opończy przez rosłego żołnierza egipskiego, Cezar pozwala jej uklęknąć na miejscu, gdzie upadła głowa Pompejusza. Kleopatra nawiązuje do dwóch swoich słynnych pereł, z których każda jest łzą: jedną wylaną nad Pompejuszem, drugą nad gazelką, którą jakiś żołnierz zabił i zjadł. Kleopatra przechodzi od gazelki zabitej przez żołnierza do Egiptu, który niechby został pozostawiony w spokoju, godnym jego przeszłości. Cezar przyznaje Egipcjanom nie dumę, która wymaga trudu, lecz pychę. Twierdzi, że Rzym przywraca ludom osiadłym na ich starych prawach ich istotę, lecz ukraca naruszanie praw. Lecz co zrobić z ludem, który nie chce być ludem, którego król zabija gościa, a nikt za to nie odpowiada. Trud wielkości wymaga wyrzeczeń, podróżnego krzesła, na którym się rozsądza sprawy. Jutrzenka przynagla Cezara do odjazdu. Podaje Kleopatrze ramię, na którym ona wsparta, czuje jakby opierała się o świat.
Akt II (Wesele królewskie) mały|Cezar i Kleopatra G. B. Shawa. 1953. Upłynęło kilka miesięcy. Cezar oblężony w Aleksandrii zaatakował oblegających, spalił im 73 okręty i odniósł zwycięstwo w bitwie. Młodociany Ptolemeusz XIII utonął. Cezar wręcza Cynnie listy do Rzymu. Pisze też list w sprawie zrównania małżeństw rzymskich z lokalnymi w imperium. Kleopatra rozważa różnicę pomiędzy losem kobiet i mężczyzn. Po czym oboje wsiadają na statek Thalam. Cezar ma jej pokazać jak blisko są krańce świata. Po odpłynięciu obojga Eukast dwoi się, aby, z polecenia Kleopatry, jak najwięcej aleksandryjczyków uczynić szczęśliwymi. Jednocześnie trwają przygotowania do pogrzebu Pompejusza. W legionach podobno panuje niezadowolenie. Lud nie wie czy to przygotowania do ślubu Kleopatry z kolejnym młodocianym Ptolemeuszem, czy może Cezar potajemnie wykradł królową. Her, który najął poetę, głosi swoje przewagi nad Rzymianami. Harfiarz wyśpiewuje pochwałę starego Egiptu. Potem chór młodzieńców i dziewcząt śpiewa pieśni biesiadne. Eukast obwieszcza koniec zabawy. Dopala się stos Pompejusza. Egipcjanie zapowiadają ślub Kleopatry z Ptolemeuszem. Rzymianie głoszą pochwałę Cezara. Okręt z Kleopatrą i Cezarem wpływa do portu.
Kleopatra wspomina, że zadrżała, gdy legie nie chciały iść dalej. Zdaniem Cezara widziała kraniec imperium świata. Nie trzeba być bogiem, jak chciał Aleksander. Być człowiekiem to wystarczający trud. Prosi, żeby jeszcze raz objęła jego dłonie, a potem, by zawarła ślub z bratem dla odkupienia niedołężności ojca, intryg siostry, nicości brata i męża i ludu wychowanego między sfinksem a mumią. Kleopatra prosi, by pisał do niej. Nadchodzą kapłani z testamentem Auletesa. Ten testament mumifikuje skrzydła orłów. Kapłani są dumni z mumii swych władców i są gotowi objąć opiekę nad królową. Rycerz donosi, że Kleopatra zarządziła przygotowanie znacznej ilości gońców. Cezar chwali jej czujność. Przed odjazdem udaje się do zamku, do którego przyniesiono mu głowę Pompejusza.
Kapłani cieszą się, że dzięki ślubowi monarchów pokonane zostały usiłowania przybysza zza morza. Martwi ich tylko brak koniunkcji planet, która zawsze takim ślubom towarzyszy. Kleopatra jest zmęczona. Medyk radzi jej okłady z liści i kontemplację gwiazd. Królowa postanawia wypłynąć w tym celu łodzią na Nil. Rycerzowi przekazuje hasło: Perły i zorza! Prosi Psymacha o opróżnienie głowy Eroe z miłości. Rycerz rozmawia z Psymachem o winie, ucztach i miłości, która nie ogranicza się do jednego obiektu. Psymach musi odprowadzić pijanego ucznia zatrzymanego przez straże. Kleopatra wymyka się ku Nilowi. Rycerz rozmawia z setnikiem o nowym triumwiracie w Rzymie: Cezar, Antoniusz, Lepidus i o dziwnym ludzie na północy, który kocha się w koniach i ma wężowe wąsy (zapewne o pra-Polakach). Nadbiega kapłan z wiadomością, że wypatrująca koniunkcji Szechera oślepła na widok komety. Kapłan biegnie jej szukać dalej. Rycerz rozmyśla nad tajemnicami nocy aleksandryjskiej. Pojawia się Szechera i o brzasku dnia prorokuje o nadchodzącej na świat ciemności i końcu państwa egipskiego. Następnie zapowiada, wobec ukrytej w cieniu Kleopatry, śmierć Cezara z rąk skrytobójców.
Akt III (Samotność i zgon) mały|Spotkanie Antoniusza i Kleopatry. A. M. Faulkner. 1906. (Urywek): Olimp i Eukast rozmawiają o tym, że królowa po śmierci Cezara ukryła się w grobowcu i nie mówi odtąd niczego, co by miało treść. Gdy do Egiptu przybyły skrzynie wdowy Kalpurni, zawołała tylko: haracz Rzymu.