Księstwo wrocławskie (, , ) – historyczne księstwo śląskie ze stolicą we Wrocławiu, istniejące w latach ok. 1138–1742. Na początku XIII w. terytorium księstwa obejmowało obszar dzisiejszego Dolnego Śląska z Wrocławiem, Legnicą i Głogowem, by w połowie tegoż stulecia zostać okrojonym do terenu z Wrocławiem, Oleśnicą, Nysą i Brzegiem. Od XIV w. uszczuplone do niewielkiego obszaru wokół Wrocławia, Środy oraz Namysłowa.

Powstanie księstwa wrocławskiego wiąże się z upadkiem władzy centralnej i rozbiciem dzielnicowym Monarchii Piastów. Księstwo było pierwotnie rządzone przez potomków Bolesława Wysokiego z linii śląskiej dynastii Piastów, tytułujących się godnością książąt śląskich. Stąd księstwo wrocławskie w okresie panowania pierwszych Piastów bywa niekiedy określane w literaturze historycznej jako księstwo śląskie.

W ramach procesu postępującej dezintegracji feudalnej na Śląsku, księstwo wpadło w polityczną zależność od królów czeskich, by wkrótce stać się własnością tamtejszych monarchów. Ci sprawowali tutaj władzę poprzez namiestniczy urząd starostwa. Księstwo wrocławskie trwało jako część Korony Czeskiej i Monarchii Habsburgów do 1742 r. W tej dacie uległo likwidacji po podboju Śląska przez Królestwo Prus i demontażu struktury księstw śląskich na rzecz nowego podziału administracyjnego w pruskim państwie absolutnym.

Geneza księstwa wrocławskiego U progu XII w. Śląsk stanowił południowo-zachodnią prowincję Monarchii Piastów, nazywaną prowincją wrocławską od głównego grodu dzielnicy – Wrocławia. Gdy książę Władysław Wygnaniec objął w 1138 r. tron zwierzchni w Krakowie, do władania prowincją wrocławską oddelegował syna, księcia Bolesława Wysokiego. Wojna domowa z lat 40. XII w. w łonie dynastii piastowskiej skończyła się ucieczką Wygnańca z synami do Niemiec, którzy wrócili na Śląsk dopiero w 1163 r. dzięki interwencji zbrojnej cesarza Fryderyka Barbarossy.

Ówczesny senior Bolesław Kędzierzawy przekazał dzielnicę wrocławską na powrót Bolesławowi Wysokiemu, co pozostawiło młodsze rodzeństwo Wysokiego bez przydziału. Brat Mieszko Plątonogi sprzymierzył się z synem Bolesława, Jarosławem, także żądnym własnego władztwa terytorialnego, i najpewniej w 1172 r. wspólnie zaatakowali oni Wysokiego swoimi oddziałami. Wsparcie cesarza pomogło Bolesławowi Wysokiemu zachować ziemię wrocławsko-legnicką, jednak z reszty obszaru swojego księstwa wrocławskiego Bolesław musiał wydzielić buntownikom osobne działy. Tak wyodrębniły się trzy nowe księstwa – raciborskie, opolskie i głogowskie. Moment ten uznaje się za początek rozdrobnienia feudalnego na Śląsku.

Ambitny Mieszko Plątonogi, książę raciborski, w 1177 r. podjął ponowną próbę zbrojnego zdobycia Wrocławia. Tym razem Bolesława Wysokiego uratowała pomoc nowego władcy Krakowa, Kazimierza Sprawiedliwego, w zamian za którą Wysoki zrezygnował z przysługujących jemu praw senioralnych do tronu krakowskiego. Bolesławowi udało się za to ok. 1185 r. odzyskać ziemię głogowską po śmierci brata Konrada, a także opolską po objęciu przez Jarosława opolskiego biskupstwa wrocławskiego w 1198 r.

Gdy Henryk Brodaty w 1201 r. przejął księstwo wrocławskie po ojcu, rok później oddał ziemię opolską wujowi Mieszkowi Plątonogiemu. Ten zaś zrzekł się swoich praw senioralnych do całego obszaru niedawnej prowincji wrocławskiej. Dokonał się podział Śląska na dwa niezależne organizmy polityczne, dziedziczone odtąd w linii prostej – księstwo wrocławskie (nazywane także śląskim) z Wrocławiem, Legnicą i Głogowem, rządzone przez potomków Bolesława Wysokiego, tytułujących się książętami śląskimi; oraz księstwo opolskie (określane też opolsko-raciborskim) z Opolem, Raciborzem, Cieszynem i Bytomiem, gdzie panowali spadkobiercy Mieszka Plątonogiego, używający godności książąt opolskich.

Podziały terytorialne Henryk Brodaty w latach 30. XIII w. podjął się próby zjednoczenia rozdrobnionego feudalnie państwa polskiego i osiągnął na tym polu znaczący sukces. Poprzez zbrojne podboje, zręczną dyplomację oraz splot korzystnych okoliczności zdołał zawładnąć ziemią opolską, kaliską, poznańską, sandomierską, a także krakowską. Jednak perspektywy zjednoczeniowe pod berłem Piastów śląskich skończyły się rychło po śmierci Brodatego, która nastąpiła w 1238 r. Jego syn i następca, Henryk Pobożny poległ w walkach podczas najazdu mongolskiego z 1241 r. Rozległe władztwo terytorialne książąt wrocławskich, stanowiące w istocie duże, ponaddzielnicowe księstwo nazywane w historiografii Monarchią Henryków śląskich, rozpadło się.

mały|upright=1.2|Podział Dolnego Śląska na trzy odrębne księstwa – wrocławskie, legnickie i głogowskie (ok. 1250 r.) Nie utrzymała się także jedność samego księstwa wrocławskiego. Po śmierci Henryka Pobożnego przez kilka lat władzę sprawował jego syn Bolesław Rogatka. W latach 1248–1251 między Rogatką a młodszymi braćmi doszło do wojny sukcesyjnej, w rezultacie której dzielnicę podzielono tak, że Henryk Biały uzyskał część wschodnią – z Wrocławiem, Świdnicą, Oleśnicą, Nysą i Brzegiem (okrojone księstwo wrocławskie), najstarszy Bolesław Rogatka wziął obszar południowo-zachodni – z Legnicą, Jaworem i Lwówkiem (księstwo legnickie), a najmłodszy Konrad otrzymał teren północno-zachodni – z Głogowem, Ścinawą i Żaganiem (księstwo głogowskie).

Henryk Biały zmarł w 1266 r. Po nim rządy w księstwie wrocławskim sprawował brat Władysław, arcybiskup salzburski, który dokonał żywota w 1270 r. To wyniosło na tron wrocławski Henryka Probusa, syna Henryka Białego, którego do czasu osiągnięcia pełnoletniości reprezentował jako opiekun król czeski Przemysł Ottokar, na dworze którego dorastał młody Probus. Swoje pretensje do spuścizny po Henryku Białym mieczem zgłosił brat tegoż, książę legnicki Bolesław Rogatka, który w 1277 r. napadł na wrocławskiego bratanka i przejął ziemię średzką.

Kolejne przetasowania zaszły po bezdzietnej śmierci Henryka Probusa w 1290 r. Walki o spadek podjęli dwaj kuzyni – książę głogowski Henryk Głogowczyk oraz książę legnicki Henryk Brzuchaty. Mieszczanie i szlachta księstwa wrocławskiego wybrali na tron Brzuchatego, jednak Głogowczyk zdołał sobie wywalczyć m.in. Oleśnicę, Namysłów i Bolesławiec. Dodatkowo Brzuchaty utracił Świdnicę i Ziębice, które oddał bratu Bolkowi jaworskiemu, w zamian za pomoc w konfrontacji z Głogowczykiem. Po 1300 r. od księstwa wrocławskiego odpadły ponadto Nysa i Otmuchów, jako odrębne księstwo biskupie. Henryk Probus w testamencie nadał biskupom wrocławskim uprawnienia skarbowe i sądowe na ziemi nysko-otmuchowskiej, jednak ci wkrótce uzurpowali sobie tam pełnię władztwa terytorialnego i wyłamali się spod zwierzchnictwa politycznego książąt wrocławskich.

Tym samym Henrykowi Brzuchatemu pozostało w posiadaniu kadłubowe państewko skurczone do pasa Legnica–Środa–Wrocław–Brzeg, oddzielającego tereny księstwa głogowskiego na północy od księstwa świdnicko-jaworskiego na południu. Po śmierci Brzuchatego w 1296 r. rządy opiekuńcze w dzielnicy wrocławsko-legnickiej sprawował Bolko jaworski, a po nim biskup wrocławski Henryk z Wierzbnej. W 1305 r. wiek sprawczy i panowanie nad ojcowizną uzyskał najstarszy syn Henryka, Bolesław Rozrzutny, który w 1312 r. objął władaniem ziemie legnicką i brzeską, zaś księstwo wrocławskie w postaci okręgów średzkiego i wrocławskiego oddał młodszemu bratu, Henrykowi Dobremu.

Ostateczne kontury księstwa wrocławskiego ukształtowały się pod panowaniem czeskim, gdy król Karol Luksemburski zakupił w 1348 r. okręg namysłowski od książąt legnickich, a w 1356 r. włączył go administracyjnie do księstwa wrocławskiego, choć okresowo okręg ten był jeszcze później nadawany w zastaw różnym władcom, m.in. Władysławowi Opolczykowi. Tak okrzepłe granice księstwa nie utworzyły zwartego terytorium, bowiem okręg namysłowski oddzielony był od ziemi wrocławsko-średzkiej przez obszar należący w części do księstwa oleśnickiego, a w części do księstwa brzeskiego.

Związki z Królestwem Czech Henryk Dobry nie miał potomka i pod naciskiem wpływowego mieszczaństwa wrocławskiego zawarł w 1327 r. układ z królem czeskim Janem Luksemburskim. W ramach umowy król otrzymał prawo dziedziczenia księstwa wrocławskiego po śmierci Henryka, w zamian zaś zagwarantował jemu dożywotnią niezależność, oddał w dierżawę ziemię kłodzką oraz zobowiązał się nadto do płacenia księciu corocznej renty pieniężnej. Królestwo Czech jawiło się mieszczanom wrocławskim jako większy gwarant stabilności politycznej i gospodarczej aniżeli alternatywne rozwiązania – nie chcieli oni trwać ani jako małe, samodzielne państewko, ani w bliskim związku z dopiero co odrodzonym i niepewnym Królestwem Polskim. Gdy w 1335 r. Henryk Dobry ukończył życie jako ostatni książę wrocławski z linii Piastów śląskich, król czeski przejął jego władztwo w posiadanie.

thumb|upright=1.2|Księstwo wrocławskie w układzie Ziem Korony Czeskiej (XIV–XVIII w.) Od 1348 r. księstwo wrocławskie, jako dziedziczna domena królów czeskich, funkcjonowało formalnie w obrębie Ziem Korony Czeskiej. W 1526 r. na tronie praskim zasiadała austriacka dynastia Habsburgów, co włączyło państwo czeskie w strukturę potężnej, wielonarodowej Monarchii Habsburgów. Królowie czescy sprawowali rządy w księstwie wrocławskim poprzez urząd starostwa o charakterze namiestniczym. W latach 1470–1635 funkcję starosty wrocławskiego pełnili członkowie rady miejskiej Wrocławia, jednak po przystąpieniu miasta do opozycyjnego, protestanckiego powstania przeciwko władzy katolickich Habsburgów w okresie wojny trzydziestoletniej, król pozbawił tej wpływowej funkcji mieszczan wrocławskich.

Księstwo wrocławskie, choć terytorialnie nie wyróżniało się spośród innych księstw śląskich, to z uwagi na pozycję Wrocławia stanowiło epicentrum życia politycznego i gospodarczego na Śląsku. We Wrocławiu obradował sejm stanów śląskich, tutaj mieściły się siedziby najważniejszych ogólnośląskich urzędów królewskich – kamery skarbowej i urzędu zwierzchniego nadstarosty. Miasto stanowiło główny ośrodek mennictwa oraz handlu śląskiego, przodując także na polu regionalnego rzemiosła, głównie metalowego i piwowarskiego.

W temacie stosunków etnicznych w księstwie wrocławskim epoki nowożytnej, historycy przyjmują, że w XVI w. wśród chłopstwa ziemi namysłowskiej przeważał język polski, natomiast na ziemi wrocławsko-średzkiej przeplatały się wsie polskie, niemieckie oraz mieszane językowo. W XVII w. zasięg niemczyzny zwiększył się, co przekształciło wiele obszarów etnicznie niejednorodnych w niemieckie z polskimi enklawami. Wśród lokalnego mieszczaństwa, szlachty i duchowieństwa, już od późnego średniowiecza przeważała wyraźnie kultura niemiecka. Intensywna kolonizacja na prawie niemieckim prowadzona przez Piastów śląskich w średniowieczu, z jednej strony stymulowała rozwój gospodarczy regionu i wzrost dochodów książęcych, a z drugiej zaburzyła dotąd polską strukturę etniczną elit na rzecz coraz większego w niej udziału elementu napływowego z zachodu.

Koniec istnienia księstwa wrocławskiego datuje się na 1742 r. i inkorporację Śląska przez Królestwo Prus. Znamiona samorządności politycznej Śląska, znacznie ograniczone przez królów czeskich po wojnie trzydziestoletniej, zostały zlikwidowane przez pruskie reformy administracyjne, które zdemontowały federację śląskich księstw na potrzeby scentralizowanego państwa absolutnego, w ramach którego utworzono prowincję śląską z podziałem na departamenty głogowski i wrocławski.

Książęta wrocławscy

Przypisy

wrocławskie Kategoria:Historia Śląska Kategoria:Historia Wrocławia