Metody kognitywne są unowocześnionymi odmianami metod gramatyczno-tłumaczeniowych, opartych na założeniu, że znając system gramatyczny danego języka, będziemy w stanie tworzyć w nim nieograniczoną liczbę oryginalnych zdań
Wprowadzenie Kognitywistyka i jej działy Kognitywistyka (nauki kognitywne, ang. cognitive sciences) narodziła się w latach 70. XX wieku wraz z rozwojem nauk informatycznych i teorii informacji. Jest to nauka interdyscyplinarna, zajmująca się wiedzą o ludzkim poznaniu, obejmująca m.in. takie dyscypliny, jak informatyka, neurobiologia, językoznawstwo, psychologia. Wspólne tym wszystkim dziedzinom jest zainteresowanie, w jaki sposób człowiek wytwarza, przetwarza i wykorzystuje wiedzę oraz tworzy jej reprezentacje w umyśle. Ponadto nauki kognitywne podejmują zagadnienia percepcji, świadomości i inteligencji oraz kwestię wpływu doświadczeń cielesnych na mechanizmy i struktury poznawczeZob. D. Korwin-Piotrowska, W stronę kognitywnej analizy tekstu, [w:] Powiedzieć świat Kognitywna analiza tekstów literackich, red. Taż, Kraków 2006, s. 6–10.. Ustalenia kognitywistów, zwłaszcza psychologów poznawczych i językoznawców, stały się bodźcem do zrewidowania teorii oraz metod badań funkcjonujących w innych naukach, w tym w szeroko rozumianej humanistyce. Obecnie kognitywizm jako metodologia wykorzystywany jest także w glottodydaktyce, translatoryce, teorii filmu i literaturoznawstwie.
Kognitywne podejście do badań literaturoznawczych – poetyka kognitywna Nauki kognitywne dały asumpt zarówno do teoretycznych refleksji nad funkcjami literatury, jak i empirycznych analiz konkretnych tekstów przy użyciu metod zaczerpniętych głównie z językoznawstwa kognitywnego. W ramach ujęć teoretycznych powstały m.in. prace na temat adaptacyjnej (w sensie ewolucyjnym) roli literatury, w szczególności baśniZob. J. Carrol, The Human Revolution and the Adaptive Function of Literature, “Philosophy of Literature”, (2006), no. 30. oraz poznawczej i społecznej funkcji fikcji literackiej i narracjiZob. B. Boyd, On the Origin of Stories. Evolution, Cognition and Fiction, London 2009.. Empiryczne badania nad tekstami literackimi rozwijają się jednak głównie w ramach tzw. poetyki kognitywnej. Jest to stosunkowo młoda, interdyscyplinarna dziedzina, która nie jest tożsama z tradycyjną poetyką definiowaną jako dział nauki o literaturze obejmujący genologię, stylistykę i wersologięPor. definicję terminu poetyka z: Słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, wyd. 5, Wrocław 2008..
Pochodzenie i nazwa Poetyka kognitywna narodziła się jako odrębna gałąź kognitywistyki w latach 90. XX wieku w Stanach Zjednoczonych. Sama nazwa została użyta precyzyjnie po raz pierwszy przez Reuvena Tsura w odniesieniu do badań pomiędzy poezją a percepcjąZob. P. Stockwell, Poetyka kognitywna, Kraków 2006, s. 12.. Częściej jednak za pomocą tego terminu określa się wszelkie badania literaturoznawcze, które czerpią metodologiczne inspiracje z kognitywizmu i jego ustaleń.
Przedmiot zainteresowań i powiązania z innymi dziedzinami Poetyka kognitywna bada, w jaki sposób czytelnik rozumie i odbiera tekst literackiStockwell, op.cit., s. 5.. Centralnym zagadnieniem tej dyscypliny jest zatem naturalny proces czytania wyrażony za pomocą triady autor – tekst – czytelnik. Narzędzia badawcze poetyka kognitywna czerpie z językoznawstwa kognitywnego i psychologii poznawczej. Z tradycyjnie wyodrębnianych działów literaturoznawstwa poetyka kognitywna łączy się natomiast najściślej ze stylistyką, przez co bywa określana również jako „stylistyka kognitywna”Zob. publikację Kognitywizm w poetyce i stylistyce, red. G. Habrajska, J. Ślósarska, Kraków 2006.. Językoznawstwo i psychologia kognitywna przyjmują, że podstawą wszelkich procesów poznawczych, w tym konstruowania pojęć i znaczeń, jest ucieleśnienie naszych doświadczeń – postrzegamy świat przez pryzmat cielesnych bodźców, a zebrane doświadczenia przekształcamy w rozmaite reprezentacje mentalne, schematy i struktury wiedzy. Podstawowym założeniem poetyki kognitywnej, podobnie jak wymienionych pokrewnych dziedzin, jest to, że wszystkie środki wyrazu i świadoma percepcja wiążą się z uwarunkowaniami biologicznymi człowieka i „ucieleśnionym” umysłemStockwell, op.cit., s. 6.. Fakt, że postrzegamy różne zjawiska przez pryzmat doświadczeń fizycznych i fizjologicznych, oddziałuje na nasz język, a przez to i na tworzone za jego pomocą teksty, w tym literaturę. W ujęciu omawianej dyscypliny tekst literacki jest wytworem nie tyle szczególnej (artystycznej) odmiany języka, lecz raczej stanowi przejaw specyficznego natężenia powszechnie dostępnych możliwości oferowanych przez językKorwin-Piotrowska, op.cit., s. 9–10.. Kognitywizm uzasadnia zatem, że prezentacja własnych przeżyć i nastrojów oraz fascynacja językiem przejawiana przez podmiot liryczny bądź narratora, mimo subiektywizmu, może być podzielana i rozumiana przez czytelnika z racji wspólnego zakorzenienia biologicznego i kulturowegoZob. I. Nowakowska-Kempna, Słowo poetyckie w badaniach kognitywnych, [w:] Kognitywizm w poetyce i stylistyce, op.cit., s. 48.. Indywidualny język autora, specyfikę jego literackiej wypowiedzi oraz sposób obrazowania można przedstawić w kategoriach społecznego funkcjonowania języka i właściwych każdemu człowiekowi mechanizmów poznawczych. Poetyka kognitywna ma zatem wymiar językoznawczo-psychologiczny, jednak nie traci łączności z ogólną teorią poznania oraz teorią i filozofią literatury, w wyniku czego umożliwia kompleksowy ogląd odbioru dzieła. Tekst literacki umieszczony zostaje w szerokim kontekście kulturowych, doświadczeniowych i tekstowych uwarunkowań dotyczących realnych czytelnikówStockwell, op.cit., s. 11..
Najważniejsi przedstawiciele Badacze amerykańscy i anglojęzyczni Do amerykańskich przedstawicieli poetyki kognitywnej, a także szeroko rozumianego kognitywizmu w badaniach literackich należą między innymi: P. Stockwell, R. Abelson, M. Burke, I. Jaen, A. Richardson, H. Mancing, R. TsurOto przykłady prac poszczególnych autorów: R. Abalson, Artificial Intelligence and Literary Apreciation, [in:] Literary Discourse: Aspects of Cognitive and Social Psichological Approaches, ed. L. Halasz, Berlin 1987, 1-37. Por także inne artykuły z tej publikacji. M. Burke, The Oceanic Mind: Charting Emotive Cognition in Literary Texts, Amsterdam 2002. R. Tsur, Toward a Theory of Cognitive Poetics, Amsterdam 1992.. Są to autorzy podręczników akademickich, opracowań teoretycznych oraz artykułów prezentujących aplikację wybranych metod kognitywnych do badań utworów literackich.
Badacze polscy W Polsce głównymi badaczkami stosującymi metody kognitywne w badaniach literackich (głównie w teorii przekładu i analizie języka artystycznego) są Elżbieta TabakowskaE. Tabakowska, Językoznawstwo kognitywne a poetyka przekładu, przeł. A. Pokojska, Kraków 1993. oraz Iwona Nowakowska-Kempna. Kilka artykułów na temat metafor i przestrzeni mentalnych w tekstach poetyckich napisała również Agnieszka LiburaZob. np. A. Libura, Przestrzenie mentalne w dyskursie poetyckim, [w:] Kognitywizm w poetyce i stylistyce, op.cit., s. 71–83.. Ponadto ukazały się zacytowane już tomy zbiorowe – Kognitywizm w poetyce i stylistyce oraz Powiedzieć świat, zawierające analityczne prace różnych autorów.
Kierunki rozwoju poetyki kognitywnej Różne szkoły poetyki kognitywnej kładą nacisk bądź na stylistykę i retorykę dzieła literackiego, bądź na reprezentację w tekście struktur pojęciowychStockwell, op.cit., s. 12.. W Ameryce dziedzina ta jest nierozerwalnie złączona z językoznawstwem kognitywnym, a ponieważ prace tamtejszych badaczy silnie oddziałują na innych literaturoznawców, również w Polsce, przedstawiciele tego nurtu wykorzystują w analizie pojęcia lingwistyczne, tym bardziej że uwzględnienie właściwości językowych tekstu zawsze było elementem warsztatu literaturoznawcy. Najważniejszymi zagadnieniami są zatem: metafora rozumiana jako narzędzie poznawcze, struktury pojęciowe (w tym schematy wyobrażeniowe i amalgamaty) oraz kwestie referencji. Ponadto w Europie badacze skupiają się również na reprezentacji świata w utworze, obrazowaniu literackim, narratologii i sposobach percepcji dziełaStockwell, op.cit., s. 13.. Coraz więcej prac poświęca się również kognitywnej teorii przekładuZob. np. E. Tabakowska, O przekładzie na przykładzie, Rozprawa tłumacza z „Europą” Normana Daviesa, Kraków 1999..
Instrumentarium badawcze Ponieważ w kognitywnej analizie dzieła literackiego wykorzystuje się głównie narzędzia lingwistyczne oraz terminy z zakresu psychologii poznawczej, w kolejnych punktach przedstawione zostały pojęcia charakterystyczne dla tych dziedzin wraz z ich odniesieniami do literaturoznawstwa i przykładami konkretnych zastosowań w badaniach.
Figury i tła „Układ figura-tło jest niezwykle ważną ideą w językoznawstwie kognitywnym […]”Stockwell, op.cit., s. 18..
Korzenie tych pojęć sięgają go psychologii postaci, według której podczas obserwacji pola widzenia ludzie zawsze postrzegają pewne elementy sceny jako bardziej wyraźne niż inne. Element pierwszoplanowy zwany jest figurą, zaś mniej wyraziste elementy scenerii tworzą tło. Poznawcza zdolność umysłu do rozróżniania figury i tła znajduje odbicie w języku – w sposobie konstrukcji scenyZob. Tabakowska, Językoznawstwo kognitywne, op.cit., s. 69–70., czyli zakodowanej językowo jednostce doświadczenia przestrzennegoV. Evans, Leksykon językoznawstwa kognitywnego, Kraków 2007, s. 136..
Idea ta wiąże się z literaturoznawczym pojęciem pierwszoplanowości (niektóre elementy tekstów są uważane za ważniejsze od innych). Metodami nadawania pierwszoplanowości są np. innowacje literackie i twórcza ekspresja.
Figura – to zwykle ta część pola tekstu, która charakteryzuje się jedną lub kilkoma właściwościami stylistycznymi (nadają one figurze wyrazistość): postrzegana jest jako niezależny obiekt lub cecha (wyraźnie granice oddzielają ją od tła), poprzedza tło w czasie i przestrzeni, porusza się względem nieruchomego tła, element, który oderwał się od tła, wyłania się z niego, jest ponad lub przed pozostałymi elementamiStockwell, op.cit., s. 18–20..
Postacie literackie: figury na tle scenerii, mają granice wytyczone imionami, wykazują lub wykształcają w sobie konkretne cechy, znajdują się w centrum narracji, poruszają się w rozmaitych sceneriach, poruszają się względem tła: przestrzennie lub czasowo, jakościowo – kiedy ewoluują jako osobyStockwell, op.cit., s. 20–21..
Przykład Powieść Charlesa Dickensa David Copperfield – istotne elementy życia bohatera, które wpływają na jego historię, zostają wysunięte na plan pierwszy poprzez umieszczenie ich przez autora w tytule rozdziałówStockwell, op.cit., s. 18–19..
Defamiliaryzacja tematu – chwyt udziwnienia, polega na wyobcowaniu czytelnika „względem pewnych aspektów świata”, w celu ukazania mu go na nowo, w oryginalny sposób. Środki służące nadaniu pierwszoplanowości w tekście: powtórzenia, oryginalne nazewnictwo, nowatorskie opisy, szyk zdaniowy, gra słowna, rym, metafora itd.
Dewiacyjność- odchylenia od ogólnie przyjętego języka, kierują one uwagę czytelnika na inne aspekty, co w efekcie powoduje ich uwypuklenie. Dominanta – formalna cecha tekstu; element odgrywający główną rolę, przykuwający uwagę czytelnika. Np. schemat rymowy sonetu, aliteracja, absurdalność sytuacji (np. Paragraf 22 Josepha Hellera) czy moment ciszy w dramatach Harolda Pintera.
Lektura tekstu Czytelnik w procesie lektury wciąż koncentruje się na nowo, aby móc śledzić relacje figura-tło. Zagadnieniem tym zajmuje się psychologia poznawcza. Sformułowano pięć pytań dotyczących badania uwagi skierowanej na pole widzeniaStockwell, op.cit., s. 26.: Jak reprezentowana jest przestrzeń? Co jest obiektem? Co decyduje o kształcie światła punktowego? Jak przebiega selekcja w centrum uwagi? Jak przebiega selekcja między obiektami?
Pojmowanie literatury