thumb|Popiersie na Pałacu Ursynowskim Paweł Jan Sapieha herbu Lis (ur. w 1609, zm. 30 grudnia 1665) – hetman wielki litewski i wojewoda wileński od 1656, wojewoda witebski od 1646, podstoli wielki litewski od 1645, oboźny wielki litewski od 1638, ekonom szawelski w latach 1657-1660, ekonom kobryński w latach 1657-1665Stanisław Zawadzki, Gospodarowanie ekonomiami królewskimi w Wielkim Księstwie Litewskim w świetle kontraktów dzierżawnych z II poł. XVII w., Warszawa 2021, s. 156..
Życiorys Pochodzenie i lata młodzieńcze Był synem Jana Piotra. Po śmierci ojca wychowywała go matka, a po jej śmierci pozostawał pod opieką prawną brata Andrzeja Stanisława. Z powodów braków finansowych nie ukończył gimnazjum w Braniewie, które to niedostatki w edukacji znalazły wyraz w jego pismach – do śmierci pisał zarówno po polsku, jak i po łacinie z dużą ilością błędów. W 1625 roku wyzwolił się spod kurateli braterskiej, dostawszy się pod opiekę potężnego dalszego kuzyna ojca, Lwa.
Początek kariery W roku 1632 posłował na sejm konwokacyjny z województwa kijowskiego. 20 listopada tegoż roku otrzymał list przypowiedni na chorągiew husarską. W 1633 roku brał udział w walkach pod Smoleńskiem pod dowództwem Krzysztofa Radziwiłła. 22 marca 1634 roku został ciężko ranny podczas wybuchu min przy oblężeniu twierdzy Biała.
W 1635 roku został dworzaninem królewskim. Dzięki wsparciu królowej Cecylii Renaty dla rodu Sapiehów 14 lutego 1638 roku objął urząd oboźnego litewskiego. W 1640 roku uzyskał starostwo rosławskie w zamian za poparcie kuzyna, Kazimierza Leona podczas rozruchów w Wilnie na tle wyznaniowym. Poseł na sejm 1640 roku, sejm 1641 roku, sejm 1646 rokuJan Dzięgielewski, Izba poselska w systemie władzy Rzeczypospolitej w czasach Władysława IV, Warszawa 1992, s. 178.. 20 kwietnia 1645 roku uzyskał podstolstwo litewskie, a 18 października 1646 roku – urząd wojewody witebskiego. , gdzie wybrano go do Trybunału Skarbowego na rok 1648.
Był członkiem konfederacji generalnej zawiązanej 31 lipca 1648 rokuVolumina Legum, t. IV, Petersburg 1860, s. 85.. Podczas elekcji roku 1648 wypowiedział się za jak najszybszym rozpoczęciem działań przeciwko Chmielnickiemu i oddaniu całej władzy wojskowej Jeremiemu Wiśniowieckiemu, bez mianowania go hetmanem. Został wybrany na sędziego kapturowego z Litwy. Był elektorem Jana II Kazimierza w 1648 roku z województwa witebskiegoElektorów poczet, którzy niegdyś głosowali na elektorów Jana Kazimierza roku 1648, Jana III. roku 1674, Augusta II. roku 1697, i Stanisława Augusta roku 1764, najjaśniejszych Królów Polskich, Wielkich Książąt Litewskich, i.t.d. / ułożył i wydał Oswald Zaprzaniec z Siemuszowej Pietruski, Lwów 1845, s. 320., podpisał jego pacta conventaPorządek na seymie walnym elekcyey między Warszawą a Wolą przez opisane artykuły do samego aktu elekcyey należące, vchwalony y postanowiony roku Pańskiego M.DC.XLVIII, dnia VI października, s. 20.. W 1649 roku posłował na sejm koronacyjny w Krakowie, gdzie został ponownie wybrany do Trybunału Skarbowego. W tymże roku został marszałkiem Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na przełomie 1649 i 1650 brał udział w pracach dotyczących reorganizacji granicy pomiędzy województwami lubelskim i podlaskim. Na sejmie 1650 wybrany po raz trzeci do Trybunału Skarbowego. Od roku 1651 brał udział w wojnie z Kozakami. W bitwie pod Beresteczkiem dowodził chorągwią Kazimierza Leona Sapiehy. Nie brał udziału bitwie pod Batohem, prawdopodobnie znajdując się w obozie hetmana Stanisława Lanckorońskiego. Pod koniec tego roku został wybrany ponownie do Trybunału Skarbowego.
W sierpniu 1653 roku został mianowany wojewodą smoleńskim, jednak nie przyjął nominacji, nie chcąc brać odpowiedzialności za twierdzę smoleńską zagrożoną przez Rosję. W II połowie 1654 roku tworzył prywatne oddziały za pieniądze Kazimierza Leona Sapiehy, które miały być użyte przeciwko Chmielnickiemu. Skłóceni z hetmanem Januszem Radziwiłłem Sapiehowie nie połączyli swoich oddziałów z wojskiem litewskim, walcząc z powstaniem na własną rękę. Na sejmie 1655 roku wyznaczony z Senatu komisarzem do zapłaty wojsku Wielkiego Księstwa LitewskiegoVolumina Legum, t. IV, Petersburg 1860, s. 225.. thumb|left|Paweł Jan Sapieha (XIX w.)
Czasy potopu szwedzkiego Do połowy 1655 roku liczył na porozumienie ze Szwecją jako koalicji antyrosyjskiej, lecz mimo starań Magnusa de la Gardie nie przyjął później protekcji szwedzkiej. W 1655 roku po najeździe Szwedów na Rzeczpospolitą i przejściu hetmana wielkiego litewskiego Janusza Radziwiłła na ich stronę, stanął na czele szlachty i części armii litewskiej wiernej Janowi Kazimierzowi. Mimo ponaglających listów Jana Kazimierza pozostał przez większą część jesieni 1655 roku bierny, zbierając siły. Status quo przerwała wyprawa wojewody rosyjskiego, Urusowa, którego wojska mimo początkowych niepowodzeń pokonały armię Sapiehy (bitwa pod Wierzchowicami). Spowodowało to przyjęcie pod koniec listopada, pod wpływem wojska, protekcji Karola Gustawa. Pomimo tego prowadził dalsze rozmowy z hetmanami koronnymi, przystępując do konfederacji tyszowieckiejAdam Kersten, Z badań nad konfederacją tyszowiecką, w: Rocznik Lubelski, t. I, 1958, s. 116.. W styczniu 1656 r. zmarł Kazimierz Leon Sapieha i Paweł Sapieha stał się nowym niekwestionowanym przywódcą obozu antyradziwiłłowskiego, który po śmierci swego opiekuna przejął także jego dobra ziemskie, co dawało mu również podstawę finansową do dalszych działańA. Rachuba, Hegemonia Sapiehów na Litwie jako przejaw skrajnej dominacji magnaterii w życiu kraju, [w:] Władza i prestiż. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku, pod red.J. Urwanowicza, Białystok 2003, s. 218.
Posłowie Pawła Jana spotkali się w styczniu 1656 roku z Janem Kazimierzem w Łańcucie, deklarując wierność królowi. Dalsze działania prowadził na własną rękę, nieco ospale, oczekując na realne profity poparcia Jana Kazimierza. Na początku marca otrzymał buławę wielką litewską i województwo wileńskie, co spowodowało znaczne ożywienie dalszych działań wojskowych. 12 marca rozbił pod Janowem Podlaskim wojska Bogusława Radziwiłła, po czym pośpieszył do wideł Sanu, gdzie znajdowały się w pułapce wojska Karola Gustawa. Nie udało mu się utrzymać blokady, a 4 kwietnia wojska szwedzkie przeszły przez San poniżej planowanej przeprawy i pobiły wojska litewskie. 12 kwietnia zajął Lublin, po czym 24 kwietnia stanął pod Warszawą. Ze względu na brak piechoty i artylerii nie mógł realnie zagrozić twierdzy, ograniczył się więc do blokowania miasta do czasu nadejścia króla 30 czerwca. Po przybyciu król zaczął forsować politykę rozdziału armii litewskiej pomiędzy obu hetmanów, wyraźnie faworyzując przy tym hetmana polnego, Wincentego Gosiewskiego, co spowodowało ochłodzenie stosunków z Pawłem Janem. Mimo to hetman brał udział w kilku większych bitwach około warszawskich, m.in. na Pradze i dzisiejszej Saskiej Kępie. Po bitwie odszedł do Brześcia Litewskiego, wysyłając stamtąd poselstwo do króla w obronie swoich prerogatyw nad hetmanem Gosiewskim. Pod koniec roku częścią wojsk wspomógł wyprawę Gosiewskiego do Prus. Wspomagał finansowo delegację wysłaną przez Rzeczpospolitą na rokowania z Carstwem Rosyjskim. Jan Sapieha wyłożył też w 1657 roku znaczne prywatne środki na oblężenie obsadzonej przez Szwedów twierdzy w Tykocinie.
Konflikt z królem Na początku 1657 roku sytuacja pomiędzy Pawłem Janem a Gosiewskim zaogniła się. Po zdobyciu 27 stycznia Tykocina wojsko sapieżyńskie zawiązało konfederację przeciwko królowi, domagając się zapłaty zaległego żołdu, a także pełnych prerogatyw hetmana wielkiego. Jan Kazimierz załagodził sytuacje, oddając Pawłowi Janowi w zarząd ekonomię szawelską, co doprowadziło do zawieszenia konfederacji, po czym w miesiąc później uniezależnił od siebie wojska obu hetmanów. Na wieść o wydzieleniu korpusu Gosiewskiego z wojsk litewskich Paweł Jan rozpoczął negocjacje w sprawie separatystycznego pokoju z elektorem Fryderykiem Wilhelmem. Jan Kazimierz usiłował w drugiej połowie marca bezskutecznie wymóc na Pawle Janie zgodę na rozdział wojsk litewskich, co doprowadziło do chwilowego wycofania się samego hetmana z działań wojennych. Jedyne akcje podejmował na jego rozkaz i jego siłami młodszy kuzyn, pułkownik Krzysztof Sapieha. W listopadzie zwołał w Brześciu konwokację litewską, na której senatorzy i szlachta wyraźnie wypowiedzieli się przeciwko królewskiej polityce wobec Litwy. W marcu 1658 roku na wyraźny rozkaz króla przybył do Warszawy na tzw. „zjazd warszawski”, gdzie za cenę ugody z Gosiewskim uzyskał obietnicę uregulowania spraw finansowych z wojskiem litewskim do 9 listopada 1658 roku. Był gorącym zwolennikiem rokowań pokojowych z Moskwą, nie zważając na postawę czołowych polityków koronnych. Jego intencje jednak zostały odczytane przez cara jako próbę zerwania unii polsko-litewskiej, przysyłając Pawłowi Janowi poselstwo z podobną propozycją.
W drugiej połowie 1658 roku zaznaczył się po raz pierwszy rozdział pomiędzy dworem królewskim, kierującym swoją politykę w kierunku dworu francuskiego, a Pawłem Janem, widzącym przyszłość w kontaktach z dworem cesarskim w Wiedniu. Na sejmie 1658 roku nie otrzymał pełnej rekompensaty za wydatki poniesione na wojsko w 1655 roku – z ponad 1 mln zł zwrócono mu jedynie 593 809 zł. Na rozkaz królewski wziął jesienią udział w wyprawie na wojska moskiewskie. Mimo próśb Pawła Jana o chwilowe wstrzymanie działań hetman Gosiewski sam zaatakował wojska moskiewskie, ponosząc klęskę w bitwie pod Werkami i dostając się do niewoli. Paweł Jan usiłował odbić Gosiewskiego, dzieląc swoje wojska na dwie części, jedną pod własnym dowództwem, drugą pod dowództwem Samuela Kmicica. Działania te jednak nie przyniosły skutku, a Paweł Jan został oskarżony przez króla o spowodowanie klęski Gosiewskiego, co spowodowało dalsze ochłodzenie kontaktów z dworem. Mimo iż niezawiniona, niewola ta była na rękę Pawłowi Janowi ze względu na możliwość podporządkowania sobie całego wojska litewskiego. Król nie ugiął się i wyznaczył na miejsce Gosiewskiego jako dowódcę tzw. lewego skrzydła armii litewskiej Samuela Komorowskiego. Paweł Jan zażądał 730 tys. zł. jako dodatkową rekompensatę za poniesione w wojnie koszty i zagroził niepodpisaniem ugody hadziackiej. Spór zakończył się zwycięstwem Pawła Jana – pieniądze zostały mu zwrócone, a Jan Kazimierz po raz pierwszy zauważył, jak silna jest opozycja sapieżyńska na Litwie. Mimo to Paweł Jan wysłał posłów do Wiednia, proponując poparcie kandydata z dynastii Habsburgów na tron Polski.
Był jednym z nielicznych zwolenników toczenia wojny tylko na jednym froncie – tj. zawarcia rozejmu z Moskwą, zakończenia wojny szwedzkiej i dopiero wtedy zwrócenia całych sił przeciwko Moskwie. W maju 1659 roku zrezygnował z dowództwa, powołując się na zły stan zdrowia, a w rzeczywistości przeciwstawiając się polityce królewskiej.
Był deputatem z Senatu na Trybunał Skarbowy Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1659 rokuVolumina Legum, t. IV, Petersburg 1860, s. 312..