E muet – samogłoska w języku francuskim zapisywana standardowo jako <e>, która w pewnych warunkach może być wymawiana jako dźwięk zwykle określany jako szwa /ə/, a w innych może nie być wymawiana wcale. Tym samym jej właściwości fonetyczne są zmienne i zależą od różnych czynników fonologicznych, morfologicznych, składniowych i stylistycznych.
Ogólnie rzecz biorąc, e muet wymawiane jest częściej w stylu formalnym i mowie powolnej, a rzadziej w stylu potocznym i mowie szybkiej. Z reguły samogłoskę tę wymawia się, gdy znajduje się ona w pierwszej sylabie grupy rytmicznej (ciągu wyrazów wypowiadanych bez pauz) oraz w pozycji po co najmniej dwóch wymawianych spółgłoskach. Zwykle natomiast nie jest wymawiana na końcu grupy rytmicznej oraz w pozycji po jednej wymawianej spółgłosce.
Istnieją ponadto pewne różnice w związku z regionalnymi odmianami języka francuskiego. W wielu odmianach e muet reprezentuje dźwięk tożsamy z głoską /œ/ lub /ø/. W niektórych jest głoską bardziej stabilną (wymawianą prawie zawsze), w innych – mniej.
Funkcjonuje kilka nazw tej samogłoski: e muet (e nieme), e instable (e niestabilne), e caduc (e wypadające), e féminin (e żeńskie), szwa (choć żaden z tych terminów nie oddaje precyzyjnie jej charakterystycznych cech). Zjawisko niewymawiania tej samogłoski bywa określane jako chute du /ə/ (wypadanie /ə/).
Fonetyczna realizacja i ortografia W standardowym języku francuskim, w przeciwieństwie np. do języka angielskiego, niemieckiego czy rosyjskiego, samogłoski na ogół nie ulegają redukcji, zachowują pełnię właściwości z wyjątkiem jednej szczególnej samogłoski – e muet.
W standardowej odmianie języka francuskiego istnieje silna tendencja do wymawiania e muet tak samo lub bardzo podobnie jak dwie przednie zaokrąglone samogłoski: /ø/ lub /œ/ (najczęściej /œ/). W badaniu z 1971 wielu paryskich nastolatków i niektórzy dorośli nie byli w stanie odróżnić par wyrażeń takich jak ample rang /ɑ̃.plə.ʁɑ̃/ i en pleurant /ɑ̃.plœ.ʁɑ̃/, elle se le demande /εl sə l dəmɑ̃d/ i elle seule demande /εl sœl dəmɑ̃d/, c’est comme je dis /sε kɔm ʒə di/ i c’est comme jeudi /sε kɔm ʒødi/. W innym badaniu z 1977 wykazano, że realizacja tej głoski różni się pomiędzy mówcami, ale zwłaszcza w Paryżu większość wymawia ją dokładnie tak samo jak /ø/ lub /œ/. Jednak e muet (które w pewnych okolicznościach jest wymawiane, w innych nie) dla odróżnienia od stałych samogłosek /œ/ i /ø/ w zapisie fonetycznym ma najczęściej symbol /ə/ (szwa). Również w dalszej części artykułu dla e muet stosowany będzie zapis /ə/ oraz nazwa szwa jako synonimiczna. E muet wymawiane jako właściwe /ə/ (a zatem jako głoska różna od /œ/ i /ø/) występuje przykładowo w kanadyjskim języku francuskim.
Na ogół jeśli szwa pojawia się na końcu wyrazu i jest wymawiane, to akcent nie pada na taką końcową sylabę, np. double /ˈdublə/ (w przypadku niewymawiania – /dubl/). Akcentowany jest jednak zaimek le w połączeniach z czasownikiem w trybie rozkazującym, gdzie końcowe <e>wymawiane jest zawsze, np. dites-le ! /dit lə/, prenez-le ! /prəne lə/; podobnie w wyrażeniu sur ce /syʁ sə/.
W zapisie ortograficznym e muet niemal wyłącznie występuje jako litera <e>(np. le, serait). Istnieją jednak dwa wyjątki – zapis <on>w wyrazie monsieur oraz zapis <ai>w wyrazie faisan i jego pochodnych (np. faisanderie) oraz w pochodnych wyrazu faire (np. bienfaisant). Natomiast stała głoska /œ/ zapisywana jest jako <eu>, <ue>, <œu>, <œ>(np. leur, accueil, cœur, œil), a w zapożyczeniach angielskich również jako <er>, <u> oraz <i> (np. thriller, pub, flirter). Stała głoska /ø/ może być z kolei zapisywana jako <eu>, <eus>, <eue>, <eux>, <œu>, <œux>, <eut>(np. neutre, pneus, queue, deux, vœu, vœux, pleut), a także jako <œud>, <œufs>, <eur>(np. nœud, bœufs, monsieur). W przypadku liter e ze znakami diakrytycznymi czyta się je w następujący sposób: <é>jako /e/ (np. vérité /veʁite/), natomiast <è>, <ê>, <ë>jako /ɛ/ (np. mère /mɛʁ/, fenêtre /fənɛtʁ/, Noël /nɔɛl/).
Końcowa samogłoska, po której następuje e muet w wielu regionach (Walonia, Lotaryngia, Burgundia, Normandia, a także, zwłaszcza po <i> oraz <é>, w Kraju Loary i Berry) wymawiana jest dłużej niż w przypadku braku końcowego e muet, np. ami /ami/ – amie /ami:/, bu /by/ – bue /by:/, armé /aʁme/ – armée /aʁme:/. W Belgii i Szwajcarii w języku codziennym dodawana bywa też półsamogłoska /j/, np. aimée /ɛme:j/, Lucie /lysi:j/.
Standardowo w regionie paryskim słowa ami i amie brzmią identycznie, dlatego jeśli rozróżnienie jest konieczne, dodaje się słowa precyzujące znaczenie, np. Je trouve dommage que David n’ait pas plus d'amis hommes que d'amies femmes. → Szkoda że David nie ma więcej przyjaciół niż przyjaciółek. Czasami jednak dla rozróżnienia wymawia się końcowe e muet, np. amie /amiə/.
W języku francuskim południa (français méridional) wymawia się niemal wszystkie e muet z wyjątkiem sytuacji, kiedy kolejną głoską w grupie rytmicznej jest samogłoska. W wielu dialektach, również kanadyjskich, może występować przestawka, np. regarder wymawiane jako /əʁgaʁde/, le garçon jako /əlgaʁsɔ̃/.
Okoliczności, kiedy e muet jest wymawiane Największym problemem dotyczącym niemego e jest kwestia, kiedy należy je wymawiać, a kiedy nie. Językoznawca Pierre Fouché zwykł mawiać swoim zagranicznym studentom, że żaden obcokrajowiec nie jest w stanie w pełni opanować zawiłości tego zagadnienia. Na ogół przypadki, w których obcokrajowiec wypowiada /ə/, mimo że rodzimy użytkownik języka francuskiego normalnie by w tych miejscach tego nie robił, nie są tak rażące i dlatego w razie wątpliwości zaleca się uczącemu się raczej wymawiać /ə/ niż je pomijać. Generalnie istnieje niewiele sytuacji, kiedy wymowa e muet jest definitywna i pewna. Bardzo rzadko pełni ono funkcję dystynktywną (do nielicznych przypadków należy para pelage /pəlaʒ/ i plage /plaʒ/), co oznacza, że frankofoni nie będą mieli trudności, by zrozumieć wyrażenie, w którym mówca pominął wszelkie e muet lub wypowiedział je wszystkie jako /ə/, /ø/ bądź /œ/.
Przy rozważaniu wymowy e muet podstawową jednostką fonetyczną nie są pojedyncze wyrazy, a grupy rytmiczne. Grupa rytmiczna to fraza zawierająca kilka wyrazów (rzadko więcej niż sześć) powiązanych ze sobą semantycznie i/lub syntaktycznie, które mają swój wzorzec intonacyjny, końcowy akcent, a w ich obrębie nie występują pauzy. Takie jednostki nie ulegają podziałom nawet w powolnej mowie.
Można dokonać pewnych uproszczeń pozwalających sformułować cztery proste zasady, które sprawdzają się w większości przypadków. Rozszerzając te reguły o pewne niuanse i wyjątki, można stworzyć listę reguł mającą zastosowanie do zdecydowanej większości wystąpień e muet. Podział na zasady oraz ich numeracja jest umowna.
Podstawowe zasady Reguła 1 W standardowym języku francuskim e muet nie jest wymawiane na końcu grupy rytmicznej, np. la porte /la pɔʁt/, à la fin du siècle /a la fɛ̃ dy sjεkl/, une vie /yn vi/.
Reguła 2 E muet w pierwszej sylabie grupy rytmicznej jest zwykle wymawiane, np. de quelle manière? /də kεl manjεr/, demain matin /dəmɛ̃ matɛ̃/, je sais /ʒə sε/, le beau geste /lə bo ʒɛst/.
Reguła 3 W obrębie grupy rytmicznej e muet, kiedy nie występuje w pierwszej sylabie ani na końcu, na ogół nie jest wymawiane, jeśli poprzedza je tylko jedna wypowiadana spółgłoska, np. mais je veux le faire /mε ʒ vø l fεr/, vous le verrez /vu l vεʁe/, tu vas te faire mal /ty va t fεʁ mal/, un kilo de pommes /œ̃ kilo d pɔm/, pas de problème /pɑ d pʁɔblεm/, vous prenez ce vin /vu prəne s vɛ̃/, je le lave /ʒə l lav/, à demain /a dmɛ̃/, samedi /samdi/, allemand /almɑ̃/, là-dedans /laddɑ̃/, dangereux /dɑ̃ʒʁø/.
Schemat takiej sekwencji wygląda następująco: VCəCX, gdzie V oznacza wymawianą samogłoskę, C – wypowiadaną spółgłoskę, ə – e muet (w tym wypadku niewymawiane), a X – dowolną głoskę.
Reguła 4 W obrębie grupy rytmicznej e muet na ogół jest wymawiane, kiedy jest poprzedzone co najmniej dwiema wymawianymi spółgłoskami, np. il me fait peur /il mə fε pœʁ/, car je le dirai /kaʁ ʒə l diʁe/, pour le dire /puʁ lə diʁ/, justement /ʒystəmɑ̃/, par-dessus /paʁdəsy/, pour demain /puʁ dəmɛ̃/, la porte principale /la pɔʁtə pʁɛ̃sipal/. Porównaj: avec le professeur /avɛk lə pʁɔfɛsœʁ/ (dwie wymawiane spółgłoski przed e muet) – chez le professeur /ʃe l pʁɔfɛsœʁ/ (jedna wymawiana spółgłoska przed e muet, choć w zapisie występują dwie).
Schemat takiej sekwencji wygląda następująco: XCCəCX, gdzie ə oznacza w tym wypadku wymawiane e muet.
W wyrażeniach zawierających dwa e muet zastosowanie reguły 3 i w konsekwencji wypadnięcie jednego /ə/ może sprawić, że obok siebie zestawione będą dwie spółgłoski przed drugim e muet. Prowadzi to wytworzenia się warunków do jego wymawiania zgodnie z regułą 4. Przykładowo: tu le demandes /ty l dəmɑ̃d/, la grande fenêtre /la gʁɑ̃d fənεtʁ/, Henri ne me connaît pas /ɑ̃ʁi n mə kɔnε pɑ/.
Porównaj też wymowę wyrazów leçon i cheminée zawierających e muet zmieniającą się zgodnie z regułami 3 i 4 w zależności od poprzedzających je określników: une leçon /yn lə.sɔ̃/ – la leçon /la lsɔ̃/; une cheminée /yn ʃə.mi.ne/ – la cheminée /la ʃmi.ne/.
Szczegółowe zasady W praktyce zasady wymowy e muet są bardziej skomplikowane. Ponadto w pewnych warunkach reguły te mają zastosowanie zawsze, w innych na zasadzie wyjątku nie mają zastosowania, a w jeszcze innych są opcjonalne – zwykle nie stosuje się ich w języku codziennym, ale jest to możliwe.
Reguła 1 W standardowym języku francuskim reguła ta właściwie nie ma wyjątków. Jednak na południu Francji /ə/ jest wymawiane prawie we wszystkich pozycjach, również na końcu wyrazów, przez co przykładowo wyrażenie une petite fillette brzmi /ynə pətitə fijεtə/. Jest to bardzo charakterystyczny sposób wymowy dla tych użytkowników języka francuskiego, ale też nie zawsze konsekwentny, zwłaszcza gdy w danym regionie zauważalne są wpływy północnych dialektów, gdzie z kolei występuje tendencja do niewymawiania e muet w wielu pozycjach.
W paryskim francuskim także istnieją tendencje do wymawiania końcowego e muet, i to nie tylko w etymologicznie uzasadnionych przypadkach jak w wyrazie porte, ale również w wyrazach, w których w zapisie końcowe e muet nie występuje, np. bonjour. Związane jest to z silnym, dźwięcznym wypowiadaniem końcowej spółgłoski i w potocznym francuskim może być odczytane jako sygnał końca jakiejś jednostki wypowiedzi.
thumb|400px|Zapis nutowy pieśni Frère Jacques (w polskiej wersji Panie Janie). Słowa Frère Jacques mają po dwie sylaby i przypisane osobne nuty, podczas gdy w normalnej mowie są to wyrazy jednosylabowe
W poezji śpiewanej, rozmaitych pieśniach do e muet na końcu wersu często przypisany jest osobny dźwięk i wówczas końcowe /ə/ jest wymawiane, np. Marlbrough s’en va-t-en guerre, Frère Jacques, frère Jacques, dormez-vous, dormez-vous?, Chagrin d’amour dure toute la vie.
Reguła 2 Stosowanie bez wyjątku reguły 2, choć w pewnych warunkach nie jest ona obowiązkowa i nie zawsze typowa, nie budzi zastrzeżeń pod względem stylistycznym. E muet w pierwszej sylabie grupy rytmicznej jest zawsze wypowiadane w następujących przypadkach: kiedy e muet jest poprzedzone dwiema spółgłoskami, np. premièrement /pʁəmjεrmɑ̃/, prenez-les! /pʁəne le/, Grenade /gʁənad/, crevant /kʁəvɑ̃/, grenouille /ɡʁənuj/. kiedy w przeciwnym razie obok siebie stałyby dwie takie same spółgłoski zwarte, np. que caches-tu? /kə kaʃ ty/, te trouve-t-elle beau? /tə tʁuv t εl bo/; w przypadku innych spółgłosek jest to opcjonalne, choć zaleca się wymawianie /ə/, np. je joue, le lit przed pewnymi zestawieniami spółgłosek i półsamogłosek, np. ce roi /sə ʁwa/, le lion /lə ljɔ̃/; także w wyrażeniach je suis /ʒə sɥi/, je lui + czasownik (je lui pardonne /ʒə lɥi paʁdɔn/) oraz w 1. i 2. os. l. mn. czasowników être i faire w czasie conditionnel, np. serions-nous plus libres? /səʁjɔ̃ nu ply libʁ/, feriez-vous cela? /fəʁje vu sla/