Obóz Sołowiecki (), oficjalnie Sołowiecki Obóz Specjalnego Przeznaczenia (SŁON) (ros. Солове́цкий ла́герь осо́бого назначе́ния (СЛОН)), Sołowiecki Poprawczy Obóz Pracy OGPU (SŁAG) (ros. Солове́цкий ИТЛ ОГПУ (СЛАГ)), Sołowieckie Więzienie Specjalnego Przeznaczenia (STON) (ros. Солове́цкая тюрьма́ осо́бого назначе́ния (СТОН)), Sołowki (ros. Соловки́), Sołowiecka Katorga (ros. Соловецкая каторга) – jeden z pierwszych sowieckich obozów koncentracyjnych, założony na archipelagu Wysp Sołowieckich na Morzu Białym w 1920 roku (oficjalnie w 1923).
Początkowo przeznaczony do izolowania członków lewicowej opozycji politycznej w RFSRR (anarchistów, mienszewików i eserowców), obóz był stopniowo rozbudowywany i zapełniany także innymi kategoriami więźniów politycznych związanych ze starym reżimem (duchownymi, przedstawicielami szlachty i oficerami Białej Armii), a także pospolitymi przestępcami.
Miejsce to stało się poligonem doświadczalnym dla sowieckiego systemu Gułag. Istnieje także hipoteza, że posłużyło ono jako wzór dla przyszłych niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych. Na bazie Sołowek powstały inne sowieckie obozy, w tym – z racji bliskości budowy Kanału Białomorsko-Bałtyckiego – słynny Obóz Białomorsko-Bałtycki (tzw. ) o bardzo wysokiej śmiertelności wśród więźniów. Przetrzymywano tu, a później zamordowano, wiele znanych osób. W rezultacie Obóz Sołowiecki stał się symbolem Gułagu, który pochłonął setki tysięcy ofiar w okresie stalinizmu, a także represji politycznych w czasach sowieckich w ogóle. Jego nazwa stała się nieomal synonimem Gułagu, a Kamienie i Krzyże Sołowieckie stały się jednymi z najczęstszych motywów wykorzystywanych w pomnikach ofiar sowieckiego terroru.
Historia Tło Już w XVI wieku, za panowania cara Iwana Groźnego, Monastyr Sołowiecki, ze względu na swoje odosobnienie i niedostępność, stał się miejscem uwięzienia przestępców przeciwko państwu i Cerkwi. Zapoczątkowało to historię więzienia sołowieckiego, które istniało do samego końca carskiej Rosji. Na początku XX wieku wybuchł wielki skandal publiczny po opublikowaniu eseju felczera Michaiła Kołczyna, w którym opisał on okrutne traktowanie więźniów sołowieckich. W 1903 roku więzienie odwiedził minister wojny Aleksiej Kuropatkin. W tym samym roku doprowadził do zamknięcia jego części znajdującej się w obrębie klasztornego kremla. Jednak skity sołowieckie nadal służyły jako miejsca odosobnienia. Ostatnich przetrzymywanych tu więźniów okresu carskiego uwolniono po rewolucji lutowej specjalnym dekretem Rządu Tymczasowego z lutego 1917 roku.
Po wybuchu wojny domowej (1918–1923) Wyspy Sołowieckie znalazły się pod kontrolą lewicowego . Jednak 6 września 1918 roku kapitan Białej Armii dokonał zamachu stanu, w wyniku którego członkowie rządu zostali aresztowani i przewiezieni parowcem do Monasteru Sołowieckiego, gdzie ich uwięziono. 3 lutego 1919 roku biały Rząd Tymczasowy Regionu Północnego wydał dekret stanowiący, że obywatele, „których obecność jest szkodliwa […] mogą podlegać aresztowaniu i pozasądowej deportacji. […] Miejscem deportacji jest Monaster Sołowiecki lub jedna z wysp grupy Sołowieckiej”. Według niektórych relacji, traktowanie więźniów w „obozach północnych” było wyjątkowo okrutne.
Powstanie Obozu Specjalnego Przeznaczenia na Wyspach Sołowieckich thumb|left|Karykatura z gazety „Nowyje Sołowki” (nr 32, 1925) Wiosną 1920 roku północne rejony Rosji zostały zajęte przez bolszewików. 25 maja tego roku, z inicjatywy komisarza Czeki Michaiła Kiedrowa, Monaster Sołowiecki ponownie przekształcono w miejsce uwięzienia – stał się obozem koncentracyjnym dla jeńców wojennych z czasów wojny domowej. Budynek dawnego hotelu na wyspie przekształcono w kolonię dla dzieci represjonowanych rodzin burżuazyjnych. W zarządzaniu więzieniem uczestniczyli F.W. Auke, S.A. Abakumow i F.W. Czuszkow. Według niektórych relacji, więźniowie w „północnych obozach koncentracyjnych” byli poddawani głodzeniu i umyślnemu wystawianiu na zimno, a najczęściej stosowaną karą za wykroczenia była natychmiastowa egzekucja.
Już w 1922 roku władze bolszewickie wpadły na pomysł utworzenia na dalekiej północy miejsca deportacji „elementów społecznie obcych”, ponieważ „nie było powodu, by ich rozstrzeliwać, ani możliwości ich tolerowania”. W maju 1923 roku wiceprzewodniczący GPU Józef Unszlicht złożył wniosek do Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego o zorganizowanie obozu pracy przymusowej na Wyspach Sołowieckich. 6 lub 7 czerwca 1923 roku (jeszcze przed formalnym zatwierdzeniem decyzji o utworzeniu Obozu Sołowieckiego) parowiec „Peczora” przetransportował pierwszą partię więźniów z Archangielska i Piertominska na Wyspy Sołowieckie. Jednak dopiero 13 października Rada Komisarzy Ludowych oficjalnie podjęła decyzję o utworzeniu obozu. Decyzję tę zatwierdziła Rada Pracy i Obrony 30 października (dzień ten, zbiegiem okoliczności, kilkadziesiąt lat później stał się Dniem Więźnia Politycznego). Pierwszym komendantem obozu został czekista Aleksandr Nogtiew.
Zgodnie z dekretem OGPU, przedłożonym Radzie Komisarzy Ludowych RFSRR 18 sierpnia 1923 roku, nowy obóz miał być przeznaczony dla „więźniów politycznych i kryminalnych skazanych przez dodatkowe organy sądownicze GPU, byłą Czeka, Specjalną Konferencję Kolegium GPU oraz sądy powszechne, o ile GPU szybko wyrazi na to zgodę”ГА РФ. Ф5446. Оп 5ф. Д 1. Л. 2..
Wkrótce, na podstawie Dekretu Rady Komisarzy Ludowych ZSRR z 13 października 1923 roku (Protokół 15), północne obozy GPU zostały zlikwidowane, a na ich terenie utworzono Administrację OGPU Sołowieckiego Obozu Pracy Przymusowej Specjalnego Przeznaczenia (USŁON lub SŁON). Obóz przejął kontrolę nad całym majątkiem Monasteru Sołowieckiego, zamkniętego w 1920 roku. Obóz miał pomieścić 8000 osób. Wszystkie północne obozy pracy przymusowej zostały przeniesione na Sołowki. Więźniowie pracujący w poszczególnych zakładach byli dzieleni na brygady, te z kolei na dziesiątki, kierowane przez brygadzistów odpowiedzialnych za wydajność pracy.
Regulamin OGPU w sprawie Sołowieckich Obozów Specjalnego Przeznaczenia z 2 października 1924 roku stanowił, że „praca więźniów ma wartość wychowawczą i gospodarczą, mającą na celu zachęcenie i przyzwyczajenie skazanych do pracy, dając im po zwolnieniu z obozów możliwość prowadzenia uczciwego życia zawodowego i bycia pożytecznymi obywatelami ZSRR”. Dokument ten przewidywał różne środki dyscyplinarne za odmowę pracy, niewypełnianie poleceń, niszczenie narzędzi i niesubordynację, ale nie określał żadnych wynagrodzeń za pracę. W tym okresie nie wszystkim więźniom udało się wyznaczyć jakąś stałą pracę, dlatego w drugiej połowie 1924 roku OGPU zostało zmuszone do przeznaczenia dodatkowych 600 000 rubli na utrzymanie obozu.
Więźniowie thumb|Prawosławni duchowni uwięzieni na Sołowkach Większość więźniów została zesłana do SŁON bez wyroku sądu (dekretem Kolegium OGPU, Komisji ds. Wysiedleń NKWD oraz Specjalnej Konferencji Kolegium OGPU). W latach 20. XX wieku ich wyroki wahały się od trzech do maksymalnie dziesięciu lat.
Pierwszą grupę więźniów stanowiły osoby oficjalnie uznane przez władze za więźniów politycznych – eserowców, mienszewików i anarchistów. Nie byli oni poddawani pracy przymusowej, otrzymywali specjalne („zwiększone”) racje żywnościowe i mogli wybierać swoich reprezentantów (starszyznę). Do 1925 roku byli przetrzymywani w całkowitej izolacji od innych więźniów obozu w sawwatiewskim, a później w anzierskim i muksałomskim skicie monasteru. Latem 1925 roku wszyscy oni zostali przeniesieni do więzień politycznych OGPU na kontynencie.
Drugą grupę więźniów stanowili pozostali więźniowie polityczni. Nazywano ich „kaerami” („kontrrewolucjonistami”). Wśród nich byli przedstawiciele różnych zawodów umysłowych, byli studenci, byli oficerowie, duchowni różnych wyznań (w 1925 roku liczba uwięzionych duchownych, według różnych źródeł, wahała się od 120 do 500; w 1926 roku wśród więźniów było 29 biskupów prawosławnych), robotnicy i chłopi, którzy brali udział w masowych ruchach antybolszewickich. Byli oni powszechnie wykorzystywani do ciężkich robót.
Trzecia kategoria więźniów składała się z przestępców i bytowików (oficerów), którzy zostali zesłani do obozu na mocy wyroku sądowego (początkowo stanowili nie więcej niż 20% wszystkich więźniów), a także zawodowych żebraków, prostytutek, bezdomnych dzieci i nieletnich przestępców, których zesłano do obozu z dużych miast bez procesu. Według stanu na 1 kwietnia 1930 roku w obozie przebywało 3357 osób niepełnoletnich.
Z powodu niedoboru pracowników cywilnych, od 1923 roku większość stanowisk kierowniczych w warsztatach i zakładach USŁON-u zajmowali więźniowie (w tym skazani za przestępstwa polityczne): spośród 659 kierowników i specjalistów 559 było więźniami. Wewnętrzną ochronę obozów stanowili uzbrojeni strażnicy, głównie więźniowie – byli komuniści, dowódcy i żołnierze Armii Czerwonej oraz czekiści skazani za wykroczenia służbowe, jak też pospolici przestępcy. W kwietniu 1931 roku rozpoczęto rekrutację „bytowików” oraz byłych pracowników państwowych i partyjnych na niższe stanowiska administracyjne i do straży obozu.
Oficjalną populację obozu w latach 1923–1933 przedstawiono w poniższej tabeli (dane z końca każdego roku). Rok 1923 1924 1925 1926 1927 1928 1929 1930 1931 1932 1933 Liczba więźniów 2557 5044 7727 10 682 14 810 21 900 65 000 71 800 15 130 b.d. 19 287
Rozbudowa obozu Rozwój infrastruktury thumb|left|Budynek administracyjny Sołowieckiego Obozu Specjalnego Przeznaczenia (widok współczesny) thumb|Barak nr 5 Obozu Sołowieckiego (obecnie sklep spożywczy) Początkowo zakres działalności USŁON ograniczał się do Wysp Sołowieckich; w mieście Kiem, na terytorium Karelskiej ASRR, istniał jedynie punkt tranzytowo-dystrybucyjny. Podczas inspekcji SŁON jesienią 1924 roku, prokurator Sądu Najwyższego ZSRR P. A. Krasikow zauważył, że punkt tranzytowy w Kiemie został zbudowany przez Brytyjczyków dla ich sił desantowych, a w 1924 roku został wyremontowany i wyposażony w piece, kuchnie, szpital z apteką oraz stały personel medyczny. Podróż z Sołowek odbywała się dwoma statkami parowymi; podróż z Moskwy do Kiemu trwała 36–38 godzin, a przeprawa z Kiemu na Sołowki – 2 godziny.
W momencie oficjalnego powstania obozu w maju 1923 roku, posiadał on jedną elektrownię małej mocy z jedną turbiną parową o mocy 60 KM i jedną turbiną wodną o mocy 60 KM, generującą 62 kW energii elektrycznej, co ledwo wystarczało na oświetlenie. Aby zwiększyć moc, zainstalowano kolejną maszynę parową o mocy 35 KM z prądnicą o mocy 21 kW, a także silniki elektryczne w młynie (25 KM), warsztacie obróbki metali (12 KM) i warsztacie elektromechanicznym (4 KM). Zainstalowano nowe miedziane linie energetyczne i rozpoczęto przygotowania do instalacji silników elektrycznych w cegielni (25 KM), zakładzie suchej destylacji drewna, garbarni (po 12 KM), fabryce obuwia mechanicznego, wytwórni ceramiki i odlewni żelaza. W Sawwatiewie i Muksulmie zainstalowano dwie nowe elektrownie, a także zaplanowano budowę dodatkowej elektrowni wodnej o mocy 150 KM, która miałaby uwolnić silniki parowe.
6 listopada 1924 roku, po ośmioletniej przerwie, tartak nr 40 na Wyspie Rewolucji został ponownie otwarty w ciągu zaledwie czterech miesięcy. Został przemianowany na „Czerwoną Karelię” i stał się częścią trustu państwowego Siewierolies. Uroczysty wiec powitała orkiestra smyczkowa i obozowa trupa teatralna. Szczególnie doceniono wybitną pracę więźniów, mechanika A. M. Michajłowa i technika Nowickiego. Zakład przyznał Michajłowowi premię równą jego miesięcznej pensji.
Pod koniec lat 20. XX wieku na jednej z Wysp Sołowieckich powstała ferma futrzarska, gdzie hodowano lisy, lisy polarne, sobole i piżmaki.
Organizacja pracy