Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej (ZHR) – organizacja harcerska powołana 12 lutego 1989 roku przez instruktorów z terenu całej Polski. Powstała, aby zjednoczyć wysiłki niezależnych środowisk harcerskich poprzez powołanie alternatywnej, niezależnej od władz PRL, ogólnopolskiej organizacji harcerskiej, która bazuje na wartościach chrześcijańskich.
Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej odwołuje się do tradycji ideowej skautingu i polskiego harcerstwa, kontynuuje zasady programowe, metodyczne i organizacyjne Związku Harcerstwa Polskiego lat 1918–1939 oraz rozwija dorobek niezależnych środowisk harcerskich działających po 1945 w ZHP i poza nim (KIHAM, RHR, „harcerstwo niepokorne”). ZHR używa tradycyjnego hymnu, odznak oraz prawa i przyrzeczenia harcerskiego (wersji z 1936 roku). Lilijka harcerska będąca symbolem ZHR to tradycyjna lilijka przepasana w węźle biało-czerwoną szarfą, która została zaprojektowana w 1989 przez hm. Małgorzatę Wojtkiewicz z Sopotu.
Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej jest organizacją non-profit, od 20 kwietnia 2004 zarejestrowany jest jako organizacja pożytku publicznego. Opiera swoją działalność wychowawczą na nieodpłatnej społecznej pracy członków. Związek deklaruje niezależność organizacyjną i ideową od jakiejkolwiek partii politycznej.
ZHR jest członkiem Polskiej Rady Organizacji Młodzieżowych, jako jedna z 6 organizacji wchodzi w skład Izby Pierwszej PROM. Związek objęty jest Honorowym Protektoratem Prezydenta RP i w myśl ustawy z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej stanowi podmiot ochrony ludności.
Historia Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej powstał w 1989 roku jako wyraz dążeń do odrodzenia tradycyjnego harcerstwa w Polsce, opartego na zasadach wypracowanych przez twórców ruchu na początku XX wieku. Bezpośrednie korzenie ZHR sięgają 1980 roku, kiedy to na fali przemian społecznych związanych z powstaniem NSZZ „Solidarność” zawiązały się Kręgi Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego (KIHAM).
Geneza – KIHAM, RHR i „Mały ZHR” Powstałe we wrześniu i październiku 1980 roku Porozumienie KIHAM, określane czasem mianem „harcerskiej Solidarności”, postawiło sobie za cel głęboką odnowę ZHP. Ruch ten domagał się: przywrócenia tradycyjnej treści Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego (z formułą „służyć Bogu i Polsce” – wersja zawarta w przedwojennym statucie ZHP z 1936 roku), odkłamania historii harcerstwa i oparcia systemu wychowawczego na przykładzie własnym kadry wykazującej się wysokimi wartościami moralnymi.
Kulminacyjnym momentem jawnej działalności KIHAM był Jubileuszowy Zlot 70-lecia Harcerstwa Polskiego w Krakowie (wrzesień 1981), który zgromadził ok. 6 tysięcy uczestników i był pierwszą od lat masową akcją harcerską nienarzuconą odgórnie.
Wprowadzenie stanu wojennego przerwało próby reform. W czerwcu 1982 r. władze ZHP zdelegalizowały Radę Porozumienia KIHAM. Na znak protestu przeciwko tej decyzji pięciu członków Rady Naczelnej ZHP (Grzegorz Nowik, Andrzej Jaczewski, Wojciech Wróblewski, Kazimierz Wiatr, Wiesław Pietruszak) 26 czerwca 1982 opuściło jej obrady i wystosowało do Prezydium Rady pisemny protest. Instruktorzy nie zaprzestali jednak działalności, dostosowując formy pracy do realiów konspiracyjnych. 12 września 1982 roku na Jasnej Górze (przy okazji pielgrzymki) odbyło się ostatnie jawne spotkanie Rady Porozumienia KIHAM, podczas którego wystosowała ona apel do Kręgów, by rozwiązały się, ale pracowały dalej w sposób utajniony. Wewnątrz ZHP powstała niejawna struktura znana jako Ruch Harcerski (później Ruch Harcerski Rzeczypospolitej – RHR).
Kluczowymi elementami integrującymi niezależne środowiska w tym okresie były:
Tradycyjne Prawo i Przyrzeczenie Harcerskie w przedwojennym brzmieniu. „Biała Służba”: ochotnicza służba porządkowa i sanitarna podczas pielgrzymek Jana Pawła II (1983, 1987), w której brały udział tysiące harcerzy z całego kraju. Duszpasterstwa Harcerskie: sieć duszpasterstw powstała w latach 1982–1989, która umożliwiała wychowanie w duchu chrześcijańskim poza ścisłą kontrolą władz ZHP. Deklaracja ideowa „Drogowskazy”: dokument opracowany na potrzeby instruktorów, w zamyśle kładący fundament pod budowę niepodległego państwa polskiego.
Jesienią 1988 roku Ruch Harcerski ujawnił się jako Ruch Harcerski Rzeczypospolitej (RHR) i zgłosił akces do prac Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie. 11 listopada 1988 r. powołany został w Gdyni jawny, choć z perspektywy ówczesnego prawa nielegalny, Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej (tak zwany Mały ZHR). W jego skład weszły drużyny z Gdyni, Sopotu, Szczecina i Kotliny Kłodzkiej oraz liczne grono trójmiejskich instruktorów związanych z Ruchem. Podobne lokalne organizacje zawiązywane były nielegalnie w różnych regionach krajuRobert Wiraszka, Kalendarium ZHR 1989-2000, Warszawa 2001, ISBN 83-87899-80-1.. W środowisku „niepokornych” harcerzy narastał spór o dalszy kierunek działania: część instruktorów dążyła do reaktywowania ZHP w oparciu o statut z 1936 r., inni postulowali budowę nowej, niezależnej organizacji. Napięcia te doprowadziły do zwołania w dniu 12 lutego 1989 roku spotkania w podziemiach kościoła św. Andrzeja w Warszawie.
Powołanie i pierwsze lata organizacji – „Średni ZHR” Proces tworzenia ogólnopolskiego ZHR zainicjowało spotkanie 51 instruktorów Ruchu Harcerskiego Rzeczypospolitej (RHR) i innych środowisk alternatywnych w podziemiach kościoła św. Andrzeja w Warszawie, 12 lutego 1989 roku. Nazwy dla organizacji użyczył pomorski „Mały ZHR”. Powołano wówczas Komisję Organizacyjną, która podjęła prace nad statutem i rejestracją związku.
Komisję organizacyjną tworzyli: Monika Figiel, Marek Frąckowiak, Marek Gajdziński, Jarosław Janas, Grzegorz Nowik, Krzysztof Stanowski, Andrzej Suchocki, Kazimierz Wiatr, Wojciech Wróblewski i Jacek Zaucha.
Członkami komitetu założycielskiego ZHR zostali: Krzysztof Baldy, Henryk Baniowski, Piotr Bąk, Grażyna Broniewska, Stanisław Broniewski „Orsza”, Jerzy Bukowski, Michał Butkiewicz, Michał Rzepiak, Jacek Kaszuba, Jacek Chodorski, Stanisław Czopowicz, Monika Figiel, Marek Frąckowiak, Maria Furmanek, Marek Gajdziński, Michał Guć, Wojciech Hausner, Jarosław Janas, Wiesław Jasiński, Krzysztof Krzyżanowski, Jarosław Kurek, Tomasz Maracewicz, Jerzy Miecznikowski, Józef Mitka, Jacek Milewski, Tomasz Milewski, Aleksander Motała, Jarosław Mularczyk, Maciej Musiał, Jan Nicał, Grzegorz Nowik, Dariusz Nowiński, Jan Pastwa, Jerzy Parzyński, Wincenty Pawlaczyk, ks. Wojciech Pietrzak, Andrzej Sadłowski, Hubert Sarrazin, Jarosław Skorulski, Krzysztof Stanowski, Marek Stępa, Tomasz Strzembosz, Andrzej Suchocki, Zbigniew Szymański, Wiesław Turzański, Ewa Urbańczyk, Marek Ważbiński, Ryszard Wcisło, Kazimierz Wiatr, Paweł Wieczorek, Wojciech Wróblewski, Jacek Zaucha i Maria Żychowska (w sumie 51 osób).
Podczas tego spotkania dwóch przedstawicieli opozycji harcerskiej uczestniczących w rozmowach „Okrągłego Stołu” – Marka Frąckowiaka i Wojciecha Wróblewskiego – upoważniono do reprezentowania tam ZHR.
Kolejne spotkanie instruktorów odbyło się 25 lutego w kościele św. Zygmunta w Warszawie, gdzie podjęto wiążącą uchwałę o powołaniu Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej jako organizacji ideowo-wychowawczej. Pod uchwałą podpisało się 116 instruktorek i instruktorów harcerskich, kolejne osoby dołączyły swoje podpisy po spotkaniu.
W dniach 1–2 kwietnia 1989 roku w Sopocie odbył się I Zjazd Walny ZHR, w którym uczestniczyło 424 delegatów z całego kraju. Zjazd ten:
wybrał na pierwszego Przewodniczącego ZHR hm. Tomasza Strzembosza, a na Naczelnika – hm. Krzysztofa Stanowskiego, uchwalił Statut ZHR, który w swojej pierwotnej wersji zawierał dwie roty Przyrzeczenia (uwzględniając formułę dla osób niewierzących), zadeklarował, że ZHR jest spadkobiercą tradycji ZHP sprzed 1949 roku oraz kontynuatorem dorobku niezależnych środowisk działających po wojnie.
Mimo zmiany systemu politycznego po wyborach czerwcowych 1989 roku, ZHR pozostawał organizacją jawną, lecz formalnie nielegalną ze względu na utrzymujący się ustawowy monopol ZHP na symbole i nazewnictwo harcerskie. Złożony 4 maja 1989 roku wniosek o rejestrację stowarzyszenia przez długi czas pozostawał nierozpatrzony. Przełom przyniosła nowelizacja prawa o stowarzyszeniach w 1990 roku, która zniosła te ograniczenia. 23 kwietnia 1990 roku Sąd Wojewódzki w Warszawie oficjalnie zarejestrował Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej.
Kluczowym momentem dla wewnętrznej struktury i tożsamości związku był II Zjazd ZHR we Wrocławiu (30 listopada – 2 grudnia 1990 roku). Podjęto na nim decyzję o głębokiej reformie, polegającej na rozdziale organizacji na autonomiczne piony żeński i męski. Powołano wówczas: Organizację Harcerek, na której czele stanęła jako Naczelniczka hm. Bogusława Pasieka, Organizację Harcerzy, kierowaną przez Naczelnika hm. Tomasza Maracewicza. Przewodniczącym ZHR ponownie został hm. Tomasz Strzembosz. Zjazd uchwalił również nową wersję statutu, wprowadzając jedną rotę Przyrzeczenia i podkreślając chrześcijański charakter organizacji. alt=Tablica pamiątkowa|mały|Tablica, ufundowana w 1991 roku przez instruktorów ZHR, znajdująca się w katedrze lwowskiej, poświęcona Oldze i Andrzejowi Małkowskim Równolegle z ZHR rozwijała się inicjatywa związane głównie z krakowskim środowiskiem Ruchu Harcerskiego – ZHP rok założenia 1918, która dążyła do reaktywowania przedwojennego ZHP na drodze sądowej. Choć obie organizacje wywodziły się z tego samego pnia „niepokornego harcerstwa”, różniły się strategią i wizją struktur centralnych. Integracji obu środowisk służyły wspólne przedsięwzięcia, z których najbardziej znaczący był Jubileuszowy Zlot 80-lecia Harcerstwa Polskiego w Olsztynie k. Częstochowy (sierpień 1991). Zgromadził on ok. 7 tysięcy uczestników, w tym harcerzy z ZHP poza granicami Kraju oraz organizacji z Litwy, Białorusi i Ukrainy. Zlot połączony był ze służbą podczas Światowych Dni Młodzieży i spotkaniem z Janem Pawłem II.
Zjednoczenie z ZHP-18 – „Duży ZHR” Ostateczna przegrana ZHP-1918 w sporze sądowym o nazwę z „oficjalnym” ZHP przyspieszyła rozmowy zjednoczeniowe. Pomimo występujących różnic ideowych, dotyczących przede wszystkim stosunku do tradycji przedwojennej, do której ZHP-18 odwoływał się w sposób bardziej bezpośredni i regulaminowy, oraz koncepcji budowania bardziej współczesnej formuły organizacyjnej postulowanej przez ZHR, a także obaw części instruktorów przed utratą nowo ukształtowanej tożsamości ZHR, ostatecznie przeważyła idea jedności.
3 października 1992 roku w Warszawie, w Auditorium Maximum Uniwersytetu Warszawskiego, odbył się Nadzwyczajny Zjazd Zjednoczeniowy, na którym delegaci obu organizacji podjęli uchwałę o połączeniu sił. Połączona organizacja zachowała nazwę Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej. To wydarzenie kończy etap „Średniego ZHR” i rozpoczyna okres „Dużego ZHR”.
W okresie przejściowym (do lutego 1993) organizacją kierowały podwojone władze naczelne. Na czele Organizacji Harcerzy stanęli wspólnie hm. Tomasz Maracewicz (ZHR) i hm. Ryszard Wcisło (ZHP-1918), przy czym faktyczne prowadzenie bieżących prac spoczywało w rękach Maracewicza. W tym czasie nastąpiło sprawne scalenie struktur terenowych, m.in. powołano nowe chorągwie (np. Dolnośląską, Mazowiecką, Małopolską).
Podczas III Zjazdu ZHR (26–28 lutego 1993), odbywającego się na Politechnice Warszawskiej, wybrano nowe, jednolite władze. Funkcję Przewodniczącego objął hm. Wojciech Hausner, natomiast hm. Tomasz Strzembosz otrzymał tytuł Honorowego Przewodniczącego ZHR. Naczelnikiem Harcerzy został hm. Marcin Jędrzejewski, a Naczelniczką Harcerek hm. Maria Kuczma.
Do związku w tym okresie dołączyły także inne mniejsze organizacje, m.in. Salezjański Ruch Programowo-Metodyczny „Dęby”.