thumb|250px|Mapa Zatoki Perskiej z zaznaczonym położeniem Dilmunu (ok. 2000 r. p.n.e.) thumb|315px|Mapa Zatoki Perskiej z zaznaczonym położeniem Bahrajnu
Dilmun (sum. dilmunkiVolk K., A Sumerian Reader, Editrice Pontificio Istituto Biblico, Roma 1999, s. 107.; akad. TilmunPotts D.T., Dilmun, w: Meyers E.M. (wyd.), The Oxford Encyclopedia..., s. 162., TelmunDilmun, w: Black J., Green A., Słownik..., s. 60-61.; gr. Tylos, Tyros; łac. Tyrus) – w tradycji mezopotamskiej jedna z trzech krain (pozostałymi były Magan i Meluhha), które leżeć miały wzdłuż brzegów „Dolnego Morza”, tj. Zatoki Perskiej i Morza Arabskiego; lokalizowana najczęściej na wyspach Bahrajnu, choć wydaje się, iż obejmowała również północno-wschodnie wybrzeża Półwyspu Arabskiego oraz położoną u wybrzeży Kuwejtu wyspę FailakaDilmun, w: Bryce T., The Routledge Handbook..., s. 196-198.Bahrain, w: Bienkowski P, Millard A. (ed.), Dictionary..., s. 45..
Historyczny Dilmun Periodyzacja Dzieje krainy Dilmun podzielić można na cztery główne okresy: okres protodilmuński (ok. 3200-2200 p.n.e.) – okres kształtowania się cywilizacji dilmuńskiej; najwcześniejsze wzmianki o krainie Dilmun w źródłach mezopotamskich; okres wczesnodilmuński (ok. 2200-1600 p.n.e.) – okres największego rozkwitu cywilizacji dilmuńskiej, która zaczyna kontrolować główne morskie szlaki handlowe w Zatoce Perskiej; na wyspie Bahrajn powstają pierwsze miasta, świątynie i tysiące pagórków grobowych; okres średniodilmuński (ok. 1600-1000 p.n.e.) – Dilmun pod kontrolą babilońskich królów z dynastii kasyckiej; okres późnodilmuński (ok. 1000-330 p.n.e.) – stopniowy spadek znaczenia Dilmunu w handlu międzynarodowym.
Dzieje Dilmunu W źródłach klinowych o charakterze historycznym i ekonomicznym kraina Dilmun pojawia się najczęściej jako partner handlowy miast i królestw Mezopotamii. Jej nazwę wymieniają już najwcześniejsze teksty klinowe pochodzące z miasta Uruk, datowane na koniec IV tys. p.n.e.Crawford H.E.W., Dilmun..., s. 1 W schyłkowej fazie okresu wczesnodynastycznego (ok. 2500-2350 p.n.e.) kraina ta stała się dla sumeryjskich królów miasta-państwa Lagasz ważnym źródłem surowców naturalnych, głównie drewna i miedzi. Ur-Nansze (ok. 2550 p.n.e.) statkami z Dilmunu sprowadzać miał drewno z dalekich krain, podczas gdy Lugalanda (ok. 2400 p.n.e.) i Urukagina (ok. 2380 p.n.e.) sprowadzać mieli z Dilmunu miedź wysyłając w zamian produkty mleczne i zbożowe, tłuszcz zwierzęcy, srebro i wełnę. W czasach akadyjskiego króla Sargona Wielkiego statki z Dilmunu, Maganu (kraina identyfikowana z terenami współczesnego Omanu i Zjednoczonych Emiratów Arabskich) i Meluhhy (kraina identyfikowana z cywilizacją doliny Indusu) cumować miały przy nabrzeżach jego królewskiej stolicy Agade. Teksty z czasów panowania królów z III dynastii z Ur (ok. 2100-2000 p.n.e.) oraz Gudei, króla Lagasz (2 połowa XXII w. p.n.e.) również dostarczają dowodów na kontakty handlowe pomiędzy Dilmunem a Mezopotamią. W okresie Isin-Larsa (ok. 2000-1800 p.n.e.) i okresie starobabilońskim (ok. 1800-1600 p.n.e.) w Dilmun zaopatrywali się w miedź kupcy z Ur, tacy jak Ea-nasir, którego dom i archiwum odkrył w trakcie wykopalisk w Ur Leonard Woolley. „Kupcy (handlujący) z Dilmunem” (akad. ālik Tilmun) tworzyli w tym mieście specjalną grupę kupców wyspecjalizowanych w handlu z krainami „Dolnego Morza”Potts D.T., Dilmun, w: Meyers E.M. (wyd.), The Oxford Encyclopedia..., s. 163.. W tym samym czasie więzi dyplomatyczne łączyły Dilmun z asyryjskim królem Szamszi-Adadem I i jego synem Jasmah-Adadem, a karawanowy szlak handlowy, wiodący wzdłuż Eufratu, łączył Dilmun z Mari. thumb|300px|Jeden z listów Ili-ippaszry, gubernatora Dilmunu, do Enlila-kidinni, gubernatora Nippur; ok. 1350 r. p.n.e. W okresie środkowobabilońskim kontrolę nad Dilmunem przejęli najprawdopodobniej babilońscy władcy z dynastii kasyckiej. Dowodem na to są dwa listy odkryte w Nippur, z których wynika, iż krainą tą zarządzał kasycki gubernator. Dodatkowo na wyspie Bahrajn odnaleziono kasycką pieczęć cylindryczną należącą do niejakiego Uballissu-Marduka, noszącego tytuł „gubernatora (akad. šakkanaku) Dilmunu”. Po podboju w 1225 r. p.n.e. Babilonii przez Tukulti-Ninurtę I (1243-1207 p.n.e.), Dilmun na pewien czas mógł wpaść w ręce asyryjskie, sądząc z przyjętego przez tego władcę tytułu „króla Dilmunu i Meluhhy”. W okresie nowoasyryjskim Dilmun najprawdopodobniej pozostawał niezależny, ale jego władcy musieli płacić trybut królom asyryjskim. Wiadomo na przykład, iż Uperi i Ahundara, królowie Dilmunu, złożyli trybut Sargonowi II (722-705 p.n.e.), a Hundaru, późniejszy król Dilmunu, wysłał do Niniwy trybut Aszurbanipalowi (669-627? p.n.e.), który w jednej ze swych inskrypcji twierdzi, iż „narzucił swe jarzmo” krainie Dilmun. W okresie nowobabilońskim (VI w. p.n.e.) Nabuchodonozor II (604-562 p.n.e.) rozkazał wznieść na wyspie Failaka swój pałac i świątynię poświęconą bogu Szamaszowi. W 544 r. p.n.e., za rządów Nabonida (556-539 p.n.e.), krainą Dilmun zarządzać miał babiloński „gubernator Dilmunu” (akad. lúbēl pīḫāti Dilmunki). O dziejach Dilmunu w okresie perskim (VI-IV w. p.n.e.) nie wiemy już praktycznie nic. W okresie hellenistycznym wyspa Bahrajn, największa wyspa Dilmunu, znana już była pod nazwą Tylos. Później, pod nazwą Mešmahik, wyspa ta stała się częścią imperium Sasanidów.
Władcy Dilmunu Ze źródeł asyryjskich wiemy o czterech królach rządzących Dilmunem w okresie pomiędzy 2 połową VIII a 2 połową VII w. p.n.e.Potts D.T., The Archaeology and Early History of the Persian Gulf, w: Potter L.G. (ed.), The Persian Gulf in History, Palgrave Macmillan, 2009, s. 36-37. Imię władcy Dilmunu Imię współczesnego mu króla asyryjskiegoUperi Ahundara (Hundaru) Qana HundaruSargon II (721-705 p.n.e.) Sargon II (721-705 p.n.e.) Asarhaddon (680-669 p.n.e.) Aszurbanipal (668-627? p.n.e.)
Lokalizacja Dilmunu Biorąc pod uwagę liczne wzmianki dotyczące Dilmunu, nie może dziwić, że już od połowy XIX wieku badacze starali się ustalić dokładną lokalizację tej krainy. Wskazówek szukano w mezopotamskich źródłach pisanych mówiących o związkach tej krainy z MezopotamiąCrawford H.E.W., Dilmun..., s. 1-2.. Tekstem, który w największym stopniu przyczynił się do zlokalizowania tej krainy, okazał się być jeden z tekstów asyryjskiego króla Sargona II, według którego Dilmun leżeć miał pośrodku morza, w odległości 30 bēru od SumeruCrawford H.E.W., Dilmun..., s. 2.. Wskazywał on, iż kraina ta, bądź jej część, musiała leżeć na wyspie. Jako że bëru oznaczało zazwyczaj odległość przebytą w ciągu podwójnej godziny, na podstawie tekstu Sargona II udało się też wyliczyć przybliżoną odległość pomiędzy Mezopotamią a Dilmunem. Przyjmując, iż łódź mogła przebyć około 10 mil w ciągu jednego bëru, można było wydedukować, iż Mezopotamię od Dilmunu dzielić musiało ok. 300 mil. Jedyną większą wyspą leżącą w odległości ok. 300 mil od południowych wybrzeży Mezopotamii okazała się być wyspa Bahrajn. Nieco inną drogą przy identyfikacji Dilmunu z wyspą Bahrajn poszedł asyrolog francuski Jules Oppert, który był pierwszym uczonym, który powiązał akadyjski toponim Tilmun z grecką nazwą Tylos, pojawiającą się w dziełach Teofrasta, Strabona, Pliniusza Starszego czy Flawiusza Arriana, a odnoszącą się bez wątpienia do wyspy Bahrajn. Wczesne związki Mezopotamii z tą wyspą potwierdziło odkrycie na niej importowanej ceramiki charakterystycznej dla okresu Ubajd (IV tys. p.n.e.). Z drugiej jednak strony pojawił się problem braku jakichkolwiek dowodów archeologicznych na istnienie osad na Bahrajnie w końcu IV i na początku III tys. p.n.e. W okresie tym zamieszkała już była jednak północno-wschodnia część Półwyspu Arabskiego, co poświadczają liczne odkryte tam stanowiska archeologiczne (np. Tarut, Umm an-Nussi, Umm ar-Ramad). Na stanowiskach tych odkryto dowody (ceramikę, naczynia kamienne, posążki) wskazujące na kontakty tamtejszej ludności z mieszkańcami Mezopotamii okresu Dżemdet Nasr (ok. 3100-2900 p.n.e.) i okresu wczesnodynastycznego (ok. 2900-2350 p.n.e.). Na tej podstawie wielu badaczy zakłada, iż pierwotnie kraina Dilmun znajdowała się właśnie tam, obejmując zachodnie wybrzeża Zatoki Perskiej, a dopiero później, pod koniec III tys. p.n.e., zaczęto ją utożsamiać z wyspą Bahrajn.
Dilmun jako emporium handlowe Przez większość III, II i I tys. p.n.e. kraina Dilmun była bardzo ważnym centrum wymiany towarowej, leżącym na międzynarodowym szlaku handlowym łączącym Mezopotamię z krajami położonymi na wybrzeżach Zatoki Perskiej i Morza Arabskiego. Wśród towarów eksportowanych przez Dilmun wymieniane są często drewno, kość słoniowa, srebro, złoto i kamienie półszlachetne, ale najważniejszym towarem eksportowym tej krainy była bez wątpienia miedź. Ta ostatnia nie była wydobywana w samym Dilmunie, ale sprowadzano ją ze źródeł leżących bardziej na wschód, najprawdopodobniej w Maganie (wsp. Oman). Podobnie było z innymi towarami, np. egzotycznymi gatunkami drewna, kością słoniową i karneolem pochodzącymi z Meluhhy (cywilizacja doliny Indusu), czy też pochodzącą najprawdopodobniej z Afganistanu cyną, które najpierw sprowadzano do Dilmunu, a dopiero stąd wysyłano do miejsc przeznaczenia w Mezopotamii. Tym samym Dilmun stał się głównym centrum redystrybucyjnym dla dóbr pochodzących z Maganu, Meluhhy czy Iranu. W zamian za towary wysyłane do Mezopotamii kupcy dilmuńscy otrzymywali srebro, tkaniny, produkty zbożowe i olej sezamowy. Największy rozwój Dilmunu jako międzynarodowego emporium handlowego przypadł na 2. połowę III i początek II tys. p.n.e.
Archeologia Pagórki grobowe200px200pxLewa strona – mapa północnej części wyspy Bahrajn z zaznaczonymi największymi skupiskami pagórków grobowych. Prawa strona – pagórki grobowe w okolicach miasta A'ali, wyspa Bahrajn. Wykopaliska na wyspie Bahrajn Prowadzone od 1879 roku prace archeologiczne na wyspie Bahrajn skupiały się przede wszystkim na badaniu ponad stu tysięcy dobrze widocznych w terenie pagórków grobowych, pochodzących z epoki brązu i epoki żelaza, a także wielkich cmentarzysk (np. w Karranah i Abu Sajbi) z okresu hellenistycznego i okresu partyjskiegoPotts D.T., Dilmun, w: Meyers E.M. (wyd.), The Oxford Encyclopedia..., s. 162-163.. Największe skupiska pagórków grobowych, liczące dziesiątki tysięcy grobów, odkryto w centrum wyspy, w pobliżu miast A'ali i Madinat Hamad. Tysiące pagórków grobowych odkryto też w północno-zachodniej części wyspy, w pobliżu wiosek Al Janabiya, Al Qaryah i Sar. Pagórki grobowe budowane były z kamieni. W ich centrum lokowano bądź jedną, bądź dwie komory grobowe. W przypadku grobów dwukomorowych komory grobowe umieszczane były albo obok siebie na tym samym poziomie, albo jedna nad drugą. Zmarłych chowano z reguły na prawym boku, w pozycji embrionalnej. Po złożeniu zmarłego do grobu komorę grobową przykrywano od góry kamiennymi płytami, a cały kamienny grobowiec przysypywano ziemią, aż przypominał swym kształtem pagórek. Badając pagórki grobowe archeolodzy wyróżnili cztery ich rodzaje: Typ wczesny (ok. 2500-2300 p.n.e.): Typ ten obejmuje najstarsze, niewielkich rozmiarów pagórki grobowe, znajdowane z reguły na szczytach wzgórz lub w pobliżu wadis. Ich cechą charakterystyczną jest otaczający je mur kamienny. Wyposażeniem grobowym w tego typu pagórkach były zazwyczaj gliniane dzbany, amulety z muszli, lokalnie wykonywane pieczęcie oraz broń i naszyjniki z brązu. Typ pośredni (ok. 2300-2000 p.n.e.): Niewielką ilość tego typu pagórków odkryto w Madinat Hamad. Mają one duże rozmiary i zawierają stosunkowo duże komory grobowe zwężające się stopniowo ku górze. Składani w grobach zmarli przykrywani byli warstwą małych i średniej wielkości kamieni. Typ późny (ok. 2000-1400 p.n.e.): Tego typu pagórki mają charakterystyczny kształt przypominający kopułę. Chowano w nich z reguły pojedyncze osoby, ale zdarzają się też groby zbiorowe/rodzinne.