thumb|Pomnik Konstantyna I Wielkiego w Yorku Konstantyn I Wielki (; ur. 27 lutego ok. 272 w Naissus, zm. 22 maja 337) – cesarz rzymski od 306 do 337 roku, święty Cerkwi prawosławnej.
W drodze do jedynowładztwa w cesarstwie pokonał w wojnach domowych Maksencjusza i Licyniusza. Z sukcesami walczył przeciwko plemionom barbarzyńskim: Frankom, Alamanom, Wizygotom i Sarmatom. Przekształcił dawną grecką kolonię Byzantion w nową siedzibę cesarza – Konstantynopol, który przez ponad tysiąc lat pozostał stolicą cesarstwa wschodniorzymskiego. Przeprowadził liczne reformy, które ukształtowały nowe formy ustroju społecznego, ekonomicznego i politycznego w państwie, za jego rządów cesarstwo przeżywało krótkotrwały okres świetności.
Był pierwszym cesarzem, który przeszedł na chrześcijaństwo. Miało to miejsce na kilka dni przed jego śmiercią w 337 roku. Wiele lat wcześniej zakończył prześladowania chrześcijan wszczęte przez Dioklecjana i Galeriusza, a w 313 roku wydał edykt mediolański, proklamując swobodę wyznawania tej religii.
Źródła Informacje o życiu Konstantyna pochodzą między innymi z dzieł: „Historia kościelna” czy „Żywot Konstantyna” Euzebiusza z Cezarei. Pisali o nim także Sokrates Scholastyk, Atanazy Aleksandryjski, Filostorgiusz, Rufin z Akwilei, Laktancjusz, Hermiasz Sozomen, Teodoret z Cyru, Zosimos i Praksagoras z Aten.
Życiorys Młodość i kariera Konstantyn urodził się 27 lutego, najprawdopodobniej w 272 roku w mieście Naissus, jako syn Konstancjusza I i Heleny. Jego ojciec był władcą w ramach tetrarchii, odpowiedzialnym za prowincje Galii i Brytanii. Matka była właścicielką zajazdu i konkubiną Konstancjusza, który porzucił ją około 293 roku i ożenił z Teodorą. Krótko potem Konstantyn został wysłany na dwór Dioklecjana, na około dwanaście lat i otrzymał tytuł tribunus primi ordinis. W 306 roku opuścił Nikomedię i udał się do Gessoriacum, by dołączyć do swojego schorowanego ojca. Towarzyszył mu podczas wyprawy przeciwko Piktom w Brytanii. 27 sierpnia 306 roku, po śmierci ojca, podległe mu wojska ogłosiły go augustem. Pierwszy august, Galeriusz, zaakceptował jego władzę, ale przyznał mu jedynie tytuł cezara.
Panowanie Wojna domowa Pod koniec 307 roku były august Maksymian i jego syn Maksencjusz zawarli sojusz z Konstantynem, obawiając się zbrojnej interwencji ówczesnego augusta Sewera II. Wynikiem tego porozumienia było zawarcie małżeństwa z córką Maksymiana – Faustą i ogłoszenie się augustem. Jednak na zjeździe tetrachów w Carnuntum w listopadzie 308 roku Dioklecjan, Maksymian i Galeriusz ponownie przyznali mu jedynie tytuł cezara. Tytuł augusta Konstatnyn otrzymał dwa lata później. W 309 roku Maksymian chciał wrócić do władzy i rozpoczął rebelię przeciw Konstantynowi w południowej Galii. Został jednak pokonany pod Massalią, a następnie zabity (według innej teorii popełnił samobójstwo). Spowodowało to wrogość Maksencjusza, który, po zajęciu przez Konstantyna prowincji iberyjskich, wszedł w sojusz z Maksyminem Dają, przygotowując się do wojny. Jednak w 312 roku Konstantyn zaatakował jego siły w Turynie, Mediolanie, Segusii i Weronie, rozpoczynając wojnę domową. 28 października 312 roku miała miejsce bitwa przy moście Mulwijskim, w której wojska Maskencjusza zostały pokonane, a on sam utonął. Według legendy, w przeddzień bitwy Konstantyn miał widzenie, w którym Jezus nakazał mu namalować na tarczach rycerzy Chrystogram. Inny przekaz mówił o wizji świetlistego krzyża z napisem in hoc signo vinces („pod tym znakiem zwyciężysz”), z którego potem powstało labarum. Po pokonaniu Maksencjusza został ogłoszony przez Senat najwyższym cesarzem.
W lutym 313 roku Konstantyn porozumiał się z Licyniuszem w sprawie podziału cesarstwa (elementem sojuszu był ślub Licyniusza z siostrą Konstantyna – Konstancją) i postanowił zwrócić Kościołowi skonfiskowane dobra, przez wprowadzenie edyktu mediolańskiego. Dokument ten potwierdzał także wcześniejszy edykt tolerancyjny Galeriusza, zezwalający chrześcijanom na wyznawanie religii.
W 316 roku wybuchł konflikt między Konstantynem a Licyniuszem i w wyniku bitwy pod Cibalae Konstantyn zagarnął prowincje bałkańskie z wyjątkiem Mezji i Tracji. Rok później współcesarze zawarli porozumienie, na mocy którego obaj mianowali cezarami swoich synów: Konstantyn – Kryspusa i Konstantyna II, a Licyniusz – Licyniusza II. Konflikt jednak nie został zażegnany i w 321 roku sojusz został zerwany. Trzy lata później walki zostały wznowione, a armia Konstantyna odniosła zwycięstwa w bitwach pod Adrianopolem, podczas oblężenia Bizancjum i w cieśninie Hellespontu. 18 września 324 roku miało miejsce ostateczne starcie pod Chryzopolis, podczas którego Licyniusz został pokonany i się poddał. Początkowo Konstantyn zezwolił mu osiąść w Tesalonice, jednak potem kazał go zamordować, oskarżając o kontakty z barbarzyńcami. Od tego momentu Konstantyn rządził samodzielnie.
Polityka wewnętrzna i zagraniczna Od połowy drugiej dekady IV wieku zaczął walczył z plemionami sarmackimi i wizygockimi. W 334 roku szach perski Szapur II najechał Armenię, pokonując Chosroesa II, wobec czego cesarz mianował nowym królem swojego krewnego Hannibaliana. Nowy władca odbił zajęte tereny po dwóch latach, co miało przyczynić się do wznowienia wojny między cesarstwem a Persją, jednak nie doszło do tego ze względu na podjęcie pertraktacji i śmierć cesarza w 337 roku.
Aby bronić się przed najazdami, zreformował armię i umocnił tereny pograniczne. Aby zwiększyć liczebność wojsk, zezwolił na rekrutację wśród barbarzyńców, a na terenach zniszczonych przez wojny i wyludnionych osiedlał całe plemiona. W 324 roku, po pokonaniu Licyniusza, przemianował miasto Bizancjum na Konstantynopol, czterokrotnie powiększył jego obszar i przeznaczył pokaźne środki na rozbudowę. Ceremonia inauguracyjna odbyła się w 330 roku (tradycyjnie 11 maja). Konstantynopol stał się rezydencją cesarską i otrzymał własny senat.
Ponieważ Konstantyn uważał się za władcę powołanego przez Boga, którego zadaniem jest upodobnienie cesarstwa do Królestwa Niebieskiego, twierdził że powinien nadzorować wszystkich którzy są poza wspólnotą Kościoła. Jednym z jego celów było nawrócenie heretyków oraz żydów.
Rozdzielił władzę cywilną i wojskową aby zapobiec kolejnym wojnom domowym i podzielił cesarstwo na prefektury: Galii, Ilirii, Italii oraz Orientu. Przeprowadził reformę monetarną, wprowadzając do obiegu nową monetę: solid o masie 4,54 g czystego złota. Ponadto powstały również srebrne monety miliarens (4,54 g) i silikwa (3,41 g), jednak nie były rozpowszechnione ze względu na brak srebra. Brązową monetą był follis (<2 g).
Polityka religijna Mimo sprzyjania chrześcijaństwu przez większość życia interesował się kultami pogańskimi. Do swojej śmierci posiadał pogański tytuł pontifex maximus, choć nie sprawował związanych z nim czynności. Był fundatorem wielu kościołów, między innymi bazyliki Zbawiciela na Lateranie, bazyliki św. Piotra na Watykanie, kościoła Apostołów przy Via Appia, pierwotnych Hagii Sophii i Hagii Eirene oraz bazyliki Zmartwychwstania w Jerozolimie.
Jego głównym doradcą był Hozjusz z Kordoby, który pomógł mu rozstrzygnąć kwestię schizmy donacjańskiej, kwestionującej wybór Cecyliana na biskupa Kartaginy. Cesarz stanął po stronie Cecyliana, wobec czego donatyści odwołali się od tej decyzji. Konstantyn poprosił wówczas papieża Milcjadesa, aby wyznaczył komisję złożoną z biskupów Galii i wysłuchał biskupa Kartaginy. Werdykt z 313 roku był korzystny dla Cecyliana, wobec czego donatyści domagali się kolejnego procesu, który odbył się rok później w Arles. Z inicjatywy Konstantyna, na synod przybyła większa liczba biskupów, którzy potwierdzili ustalenia komisji z poprzedniego roku. Wobec takiej sytuacji donatyści poprosili cesarza, aby on sam rozsądził tę kwestię. Spowodowało to złość Konstantyna, który odmówił, a następnie nakazał sprowadzić ich na swój dwór. Na przełomie 314 i 315 roku zlecił prokonsulowi Afryki Aelienusowi przeprowadzić śledztwo w sprawie Feliksa z Aptungi. Mimo, że zarzuty wobec niego zostały odrzucone, donatyści nadal domagali się zmiany decyzji, wobec czego Konstantyn wezwał ich oraz Cecyliana do siebie, aby skonfrontować wzajemne oskarżenia. Ostatecznie do tego nie doszło, gdyż biskup nie przybył, a jego adwersarze powrócili do Afryki. Kolejne próby złagodzenia konfliktu zostały podjęte na przełomie 315 i 316 roku, lecz nie przyniosły rezultatu. W 316 roku w Mediolanie, cesarz wydał kolejny werdykt, korzystny dla Cecyliana, a wobec oporu donatystów, wiosną 317 roku postanowił wydać edykt nakazujący odebrać im kościoły i ich wygnać. Ponieważ nie przyniosło to pokoju, w 321 roku zrezygnował z rozwiązań siłowych, zachowując jednak krytyczną opinię.
W trakcie jego panowania rozwinęła się także schizma ariańska i melecjańska. Pierwsza z nich (kontrowersja ariańska) dotyczyła natury Jezusa i jego równości z Bogiem – tezy głoszonej przez aleksandryjskiego prezbitera, Ariusza. Druga polegała na działalności Melecjusza z Lykopolis, który zarzucał tchórzostwo Piotrowi Aleksandryjskiemu podczas prześladowań chrześcijan za czasów Dioklecjana. Konstantyn wysłał do Egiptu Hozjusza, który miał doprowadzić do pojednania z arianami, jednak misja zakończyła się niepowodzeniem. Aby uniknąć rozwoju schizmy, cesarz zwołał do Nicei Bityńskiej sobór powszechny i pokrył koszty podróży i pobytu wszystkim uczestnikom. Podczas obrad brał udział w pracy nad credo. Po soborze Ariusz i kilku innych duchownych ariańskich zostało wygnanych, lecz dzięki wstawiennictwu Eutokiosa, cesarz zezwolił na powrót Ariusza. Decyzja ta została potwierdzona przez synod w Jerozolimie w 335 roku.
Możliwości powrotu arian i melecjan stanowczo sprzeciwiał się biskup Aleksandrii Atanazy Wielki. Ci ostatni oskarżyli go przed cesarzem o nakładanie nielegalnych podatków, jednak KFonstantyn oddalił zarzuty. Wkrótce potem biskup został ponownie oskarżony o morderstwo Arseniusza z Hypseles, wobec czego wszczęto śledztwo, które oczyściło go z zarzutu. W 334 roku w Cezarei Palestyńskiej miał odbyć się synod w sprawie Atanazego, lecz ten się na nim nie pojawił. Cesarz przeniósł synod na kolejny rok do Tyru. Biskup Aleksandrii stwierdził, że sądzący go duchowni są stronniczy, wobec czego udał się na dwór cesarski. Konstantyn chciał wezwać uczestników synodu do siebie, jednak zgromadzenie zakończyło pracę, z niekorzystnym dla Atanazego wyrokiem. Biskup zagroził wówczas zablokowaniem dostaw zboża do Konstantynopola, wobec czego cesarz zesłał go na wygnanie do Trewiru. Taki sam los spotkał wkrótce potem przywódcę melecjan, Jana Archafa.
Śmierć i sukcesja Konstantyn zmarł z przyczyn naturalnych 22 maja 337 w cesarskiej willi w Ancyronie niedaleko Nikomedii. Na kilka dni przed śmiercią przyjął chrzest z rąk ariańskiego biskupa Euzebiusza z Nikomedii. Po śmierci Konstantyna żołnierze ze straży umieścili jego ciało w złotej trumnie, przybrali ją w cesarską purpurę i przewieźli ją do Konstantynopola, gdzie została umieszczona w cesarskim pałacu. Kiedy do stolicy z Antiochii przybył drugi syn zmarłego cesarza, Konstancjusz, przejął on kontrolę nad uroczystościami pogrzebowymi i trumna cesarza została przeniesiona do niedawno ukończonego mauzoleum, gdzie rytuały kontynuowali duchowni chrześcijańscy. Mimo że Euzebiusz z Cezarei, który przekazał potomności szczegóły pogrzebu Konstantyna, opiewał uroczystości jako stricte chrześcijańskie w charakterze, to jego opis wskazuje, że ceremonie miały charakter mieszany z widocznymi wpływami pogańskimi spotykanymi przy pogrzebach wcześniejszych cesarzy rzymskich.