Liryka polsko-łacińska – nurt literatury polskiej rozwijający się od wczesnego średniowiecza (ok. X–XII w.) do XVIII wieku. Obejmuje on twórczość polskich literatów, powstałą na terenie Polski oraz z Polską związaną, a stworzoną w języku łacińskim.

Średniowiecze

Do czasu wykształcenia się polskiego języka literackiego jako pełnoprawnego czynnika kulturowego literatura polsko-łacińska stanowiła zasadniczy rdzeń piśmiennictwa polskiego. Literatura w języku polskim pojawiła się w większym stopniu dopiero w XV w. Literatura łacińska w Polsce zaczęła rozwijać się później niż w Europie Zachodniej, dlatego niektóre prądy umysłowe, funkcjonujące na Zachodzie w odstępach czasowych, docierały do Polski jednocześnie. W średniowieczu poezję identyfikowano z utworami pisanymi wierszem, dlatego też wśród tekstów z tego okresu można spotkać wierszowane traktaty medyczne, gramatyczne i kroniki.

Polską literaturę średniowieczną można podzielić na trzy podokresy: XI–XII w., XIII–XIV w. oraz XV w. Pierwsze łacińskie utwory wierszowane – epigrafy – pojawiły się na początku XI w., od XIII w. nastąpił szybki rozwój poezji liturgicznej, zaś w XV w. na większą skalę pojawiła się poezja świecka związana głównie ze środowiskiem dworskim i uniwersyteckim. W wiekach XI–XIII najczęstsze były utwory użytkowe, jak wiersze inskrypcyjne, ryte na nagrobkach i innych przedmiotach, oraz gatunki poezji liturgicznej. W wiekach XII i XIII pojawiła się liryka i epika świecka (zwłaszcza jako wstawki poetyckie w kronikach). Liryka religijna XIII wieku w dużym stopniu wiązała się z lokalnymi świętymi (św. Wojciech, św. Stanisław. W XIII w. pojawiły się poematy dydaktyczne i stanowe, tworzone również w kolejnych wiekach (m.in. Mikołaja z Polski). W XIV i XV w. powstawały utwory okolicznościowe (np. o bitwie pod Grunwaldem). W wieku XV i na początku XVI osobny nurt stanowiły utwory pisane przez żaków krakowskich (wierszowane „statuty”, listy proszalne, ukazujące trudne położenie studentów, związane z zabawami, listy miłosne, parodie modlitw i tekstów naukowych, opisy narodowości). Przez całe średniowiecze dominowała jednak w Polsce poezja religijna. XV wiek to czas, gdy do polskiej literatury łacińskiej zaczęły przenikać elementy humanizmu.

Zachodnie wzorce literackie przyjmowane były w Polsce selektywnie. Niewielki odzew znalazła poezja wagantów. Ubogo reprezentowana była też poezja miłosna (brak zwłaszcza nawiązań do twórczości trubadurów i minnesigerów), nie było utworów głoszących pochwałę życia i zabawy (jak w zbiorze Carmina Burana). Słabo obecne były też pieśni rycerskie i opisujące wojny, również toczone przez Polaków. W zakresie literatury religijnej w niewielkim stopniu zaznaczył się nurt moralistyczny, dotyczący wzgardy świata i potęgi śmierci. Literatura piśmienna nie przejęła też prawie nic ani z rodzimej twórczości ustnej okresu przedpiśmiennego, ani rozwijającej się współcześnie z piśmiennictwem.

Autorzy

thumb|Władysław z Gielniowa (grafika z XIX w.)

W XI i XII w. literaturę w Polsce tworzyli głównie autorzy obcego pochodzenia. Od XIII w. twórcami poezji łacińskiej byli przeważnie Polacy. Polscy poeci średniowieczni tworzący w języku łacińskim to m.in. Wincenty z Kielczy (XIII w.), Jan Łodzia (XIV w.), Adam Świnka, Stanisław Ciołek, Władysław z Gielniowa, Marcin ze Słupcy, Grzegorz z Sanoka (XV w.).

Duża część średniowiecznej twórczości w języku łacińskim jest anonimowa. Autorstwo niektórych utworów można wskazać dzięki akrostychom, czyli układaniu się pierwszych liter kolejnych wersów w słowa, w tym przypadku imiona. W ten sposób swoje autorstwo oznaczył Jan Łodzia w sekwencji In laudem sacro praesuli: „IOHANNES PRESUL POSNANIE”. W kilku utworach akrostychy wskazują na autorstwo Adama Świnki: „ADAM SVINCA DE ZELONA” (w sekwencji Ave virgo, fons virtutum), „SVINCA”, „PRANDOTE ADAM PIO DONAT”, „ADAM PRANDOTE” (dwa ostatnie z dedykacją biskupowi Janowi Prandocie). Sekwencje Stanisława Ciołka zawierały akrostych „STANISLAUS”, zaś utwory Władysława z Gielniowa – „IESUS CRISTUS MARIA LADISLAUS” (przywołanie Jezusa i Maryi mogło być wyrazem pobożności oraz chęci uczczenia patronów). Dzięki akrostychom można też wskazać autorstwo Marcina ze Słupcy, Pawła z Pyskowic i kilku innych autorów, nieznanych skądinąd.

Twórczość religijna

Za najstarszą znaną pieśń religijną powstałą w Polsce uznawana jest sekwencja Hac festa die, datowana od schyłku XI w. do XIII w. Modlitewnik Gertrudy, pochodzący ze schyłku XI w., zawiera zasadniczo znane ówcześnie modlitwy, zawiera jednak też osobiste i autobiograficzne wstawki.

Rozwój polskiej poezji liturgicznej w języku łacińskim przypada na XIII w., kiedy to działał m.in. pierwszy znany z nazwiska polski poeta – Wincenty z Kielczy, autor hymnu Gaude Mater Polonia. Wincenty mógł być także autorem sekwencji Leta mundus i Iesu Christe, rex superne oraz oficjum Dies adest celebris (cykl 34 utworów poświęconych św. Stanisławowi). Z XIII w. pochodzą też pieśni hagiograficzne Hodierne lux diei (o św. Wojciechu) oraz Consurge iubilans i Exultent hodie iugiter (o św. Jadwidze).

W 1. połowie XIV w. działał Jan Łodzia, któremu przypisuje się autorstwo kilku lub kilkunastu pieśni, w tym sekwencję o św. Wojciechu In laudem sacro praesuli oraz sekwencję maryjną Salve salutis ianua, mógł też układać pieśni świeckie. Prawdopodobnie z XIV w. z klasztoru dominikańskiego we Wrocławiu pochodzi również hymn o św. Annie Ave, mater Anna.

W 1. połowie XV w. działał Adam Świnka, autor m.in. sekwencji o św. Barbarze (Ave virgo, fons virtutem), św. Wojciechu (Salve sidus Polonorum), Maryi (Ave virgo regia), św. Stanisławie (Psallat poli hierarchia). W tym samym czasie tworzył Stanisław Ciołek (m.in. pieśń maryjna Stupet Averni feritas, sekwencja Stella sole clarior). W 2. poł. XV w. tworzył Marcin ze Słupcy (sekwencja o św. Marcinie Mavors o Daviducus). Również w 2. poł. XV w. działał tworzący zarówno po łacinie, jak i po polsku, Władysław z Gielniowa. Przypisywanych jest mu kilkanaście utworów łacińskojęzycznych, m.in. Ad Cantica canticorum verto me (wierszowany komentarz do Pieśni nad pieśniami), modlitwa maryjna Pieśń „contra pestem”, utwór na dzień zaduszny Metra id Die animarum, wiersze o świętych.

Ogółem wśród polskich pieśni religijnych w języku łacińskim najliczniej reprezentowane są sekwencje. Z XIII w. pochodzą 4 sekwencje, z XIV – 27, z XV – 54, z 1 poł. XVI – 53. Słabiej zbadane są hymny – przyjmuje się, że powstało ich ok. 60, zaś większość z nich poświęcona była rodzimym świętym. Hymny tworzone były głównie z XIV i XV w., przeważnie w środowisku dominikańskim w Małopolsce i na Śląsku. Innym gatunkiem religijnym spotykanym w polskich średniowiecznych księgach liturgicznych są tropy, nie wiadomo jednak, które z nich powstały na terenie Polski.

Z obszaru Polski znane są też oficja rymowane, czyli cykle utworów przeznaczone do śpiewania podczas nabożeństw pozamszalnych. Najstarsze znane oficjum – Dies adest celebris – pochodzi z XIII w., niedługo po nim powstało oficjum Benedic regem cunctorum o św. Wojciechu. Prawdopodobnie z XIV w. pochodzą oficja: O amica pudica / Dei santca Barbara (o św. Barbarze, aczkolwiek polskie pochodzenie nie jest pewne) i na cześć Matki Boskiej Śnieżnej, z przełomu XIV i XV w. – cykle o św. Tomaszu Apostole, św. Mikołaju i św. Janie Jałmużniku, z XVI w. – oficjum o św. Jacku.

Poezja świecka

thumb|Fragment rękopisu Breve regnum wraz z notacją muzyczną

Epigrafy i epigramy chronologiczne

Najstarszym znanym poetyckim utworem łacińskim z terenu Polski jest zachowany fragmentarycznie epigraf Ossa trium, pochodzący z pierwszej ćwierci XI wieku. Niepewne jest datowanie innego epigrafu, znanego jako Nagrobek Bolesława Chrobrego – czas jego powstania sytuowany jest między XI a XIV wiekiem. Kolejne znane epigrafy pochodzą z XII wieku. Zachowało się stosunkowo dużo epigrafów zawierających daty konkretnych wydarzeń. Specyficzną odmianą epigramu jest autobiograficzny wiersz Władysława z Gielniowa Anno Christi milleno.

Utwory poetyckie w kronikach

Kilka tekstów poetyckich zawartych jest w Kronice polskiej Anonima tzw. Galla, napisanej w początkach XII w. Każda z trzech ksiąg poprzedzona jest wierszowanym skrótem oraz zawiera po jednej pieśni. Utwory poetyckie zawiera również Kronika Wincentego Kadłubka z przełomu XII i XIII w., na które składa się ok. 40 fragmentów różnej długości. W Kronice Kadłubka znalazło się m.in. Epicedium na śmierć Kazimierza Sprawiedliwego (Non est pudor pro dolore) oraz wierszowana bajka Vincit conflictu lapis, cadit olla sub ictu. W Roczniku świętokrzyskim (nowym), prawdopodobnie z końca XIII w., znalazło się Epitafium Leszka Czarnego (Migravit Baro). Wierszowane wstawki pojawiały się również w kronikach zakonnych i żywotach świętych.

Utwory użytkowe, traktaty naukowe

U schyłku XIII w. zaczęła rozwijać się w Polsce literatura związana ze stanami społecznymi. Po 1270 powstał poemat Antipocras Mikołaja z Polski, w którym obok wywodów medycznych znalazł się satyryczny opis złego lekarza. Po 1320 kanonik krakowski Frowinus ułożył poemat satyryczny Antigameratus, ukazujący wady i przewinienia różnych grup społecznych i zawodowych. Sprzed 1469 pochodzą moralistyczne poematy De hiis malis que aguntur in hoc mundo (O występkach, które się panoszą na świecie) oraz De curie miseria (O marnościach dworu), być może autorstwa Mikołaja Olocha z Szamotuł.

Wierszowaną formę przybierały też utwory zawierające informacje praktyczne. Wiersze o miesiącach (Signitur oculta febris februo tibi multa), wpisane do rubryceli przemyskiej z 1415, zawierały wskazówki dietetyczne i higieniczne, pomagające utrzymać zdrowie i dobre samopoczucie, na każdy miesiąc. Władysław z Gielniowa stworzył wierszowany poradnik wymierzania kary Annis decem peniteat presbiter.

Epigramaty

Od XIII w. zaczęły się też pojawiać drobne formy poetyckie umieszczane na marginesach lub okładkach ksiąg, dotyczące bieżących wydarzeń (np. spalenie Krakowa w 1287, napad Brandeburczyków na Poznań w 1299), spraw codziennych (wiersz o drożyźnie i cenach we Wrocławiu) oraz poświęcone książkom, pisarzom i problemom pracy twórczej. Epigramaty zawierały nie tylko informacje kronikarskie. Część z nich przedstawiało sytuacje niezwiązane z konkretnym czasem i miejscem z nastawieniem na przekazywanie nauki. XIV-wieczny polityczny epigramat Wrotslaw cum Slesia, Nyssa, Swednicz, Glogovia argumentuje o polskości Śląska i Pomorza. Epigramat Qui libros apperis, hos claudere, ne pigriteris, zanotowany w XV-wiecznym kodeksie prawa kościelnego, zawiera pouczenie na temat obchodzenia się z księgami. XV-wieczny utwór Franconicus mansus perfectus sit tibi sensus przedstawia praktyczne informacje o miarach ziemi i ich przeliczeniach. Zachowały się również epigramaty charakteryzujące narodowości: utwór Dico vobis rite, fugite consorcium (XV w.) zawiera krytyczne opinie o mieszkańcach Mazowsza, zaś Poloniam repeto vidique Italica regna (pocz. XVI w.) mówi o radości po powrocie z Włoch do ziemi ojczystej.

Wiersze historyczne