thumb|Choinka w domu, Dania 2004 Choinka – przyozdobione drzewko iglaste (zwykle świerku lub jodły, rzadziej sosny), naturalne lub sztuczne, będące nieodłączną ozdobą w czasie świąt Bożego Narodzenia i ich głównym symbolem. Badacze wskazują na dwa możliwe źródła pochodzenia zwyczaju choinki – przedchrześcijańskie i chrześcijańskie. Ojczyzną współczesnego drzewka bożonarodzeniowego była niemiecka Alzacja. Tradycja przystrajania choinki rozwinęła się tam w XV lub w XVI w., po czym powoli rozprzestrzeniła się na inne kraje. Na ziemiach polskich choinka pojawiła się pod koniec XVIII w. lub na przełomie XVIII i XIX w. Głównym symbolem Bożego Narodzenia choinka stała się na początku XX w.
Nazewnictwo Słowo „choinka” było znane na ziemiach polskich już w XV lub XVI w., czyli zanim rozpowszechnił się zwyczaj przyozdabiania drzewka bożonarodzeniowego. Funkcjonowało wówczas jak zdrobnienie od „choina”, a prasłowiańską formą było słowo *chvoj-ina lub *chvoja, oznaczające drzewa i gałęzie pokryte igłami. Pokrewne są w językach bałtyckich skuja (litew.) i skujas (łotew.) oznaczające igliwie, szpilka, szyszka. W gwarowych odmianach i w językach słowiańskich spotykane są liczne formy stanowiące synonimy drzew iglastych jako grupy lub dla konkretnych rodzajów i gatunków: chwoja, chwoj, chwojna, choja, chojak, chojniak, chojar, choina i liczne formy zdrobniałe, m.in. chojka, choinka, choineczka, chojeczka, chojarek.
Niektóre określenia miały charakter lokalny: choja lub chojka – na Śląsku Cieszyńskim, chojanka – na Pomorzu, chojniak – na Kociewiu (rejon Tczewa), chojarka – na Kaszubach (okolice Pucka), choina – w Miłkowicach-Maćkach (koło Siemiatycz), na Śląsku Cieszyńskim oraz w rejonie Kościana, choineczka – odnotowane w Kramsku (k. Konina) i we wsi Huszcza (woj. lubelskie).
Słowo „choinka” nie wszędzie występowało w znaczeniu drzewka bożonarodzeniowego. Badacze przywołują wypowiedzi mieszkańców niektórych regionów Polski: „Kiedyś to ni „chojinka, tylko drzewko. Teraz chojinki wszędzie!” (mieszkanka Bełżca, u nas dawno mówili «drzewko», nie «choinka» […] moji rodzice to tylko zawsze «drzewko»”. Ekspansja leksemu prawdopodobnie nasiliła się w latach 1965–1975. Natomiast regionalnie, w znaczeniu świątecznej choinki, używano leksemów: jeglaska – rejon powiatu giżyckiego, mrągowskiego, piskiego i oleckiego, jeglija, jaglija, jeglijka spotykane są na terenie całej Warmii i Mazur, po Kurpie do Wisły, jódeczka – okolice Dukli, jodka, jodełka – w rejonie Jasła, ale także w powiecie radzyńskim, jedlinka – w rejonie Białej Podlaskiej, jodła – Śląsk Cieszyński, jołka, jołeczka – w rejonie Hajnówki (prawosławne pogranicze polsko-białoruskie).
Wyliczone nazwy pod względem etymologicznym mają źródło w prasłowiańskim *edla/*edl (w pierwotnym znaczeniu świerk, a we wtórnym jodła pospolita). Podobieństwo obu drzew mogło powodować, że Prasłowianie ich nie rozróżniali.
Nazewnictwo regionalne choinki było bardzo bogate i różnorodne – także pod względem znaczeniowym. Na przykład na Śląsku Cieszyńskim używane bywa ją określenia stroinka, stroiczek, chochoł, ostropiec, które mogą być używane zarówno dla określenia choinki, jak i drąga ze szczeblami do układania zboża lub koniczyny w stóg. W języku gwarowym Łopusznej spotykana jest nazwa majka, która może być używana dla choinki, ale i dla krzaków ustawianych w drzwiach panien, jako element funkcjonującego w Zielone Świątki zwyczaju zwanego majeniem. W Krakowskiem i „na góralszczyźnie” spotykane jest określenie sad. Zarówno w znaczeniu choinki, ale i ozdobionej gałęzi. Podobnie rzadko występujący śląski gwarowy gaiczek lub gaik, który może także oznaczać drzewko iglaste lub przybraną gałąź – obnoszone podczas kolędowania.
Historia tradycji Wzorce starożytne Zwyczaje przyozdabiania domów zielenią były spotykane już w starożytnym Rzymie, Grecji, na Bałkanach (zwyczaj zaduszkowy) i na Kaukazie (zwyczaj noworoczny). W Rzymie i w Grecji przyozdabiano wnętrza domów i świątyń gałązkami oliwnymi albo laurowymi, przybranymi białymi lub czerwonymi wstęgami, pasmami białej sierści, owocami, małymi naczynkami z miodem, winem i oliwą oraz specjalnym pieczywem. W tradycji ateńskiej gałązki te były nazywane () i prawdopodobnie pełniły tam funkcje apotropeiczne, jako ochrona domu i mieszkańców od uroków i złych mocy, a także miały zapewnić szczęście. W Grecji i na Bałkanach stosowano także ejrezjony ofiarne, które układane były na grobach zmarłych. Witold Klinger łączył zwyczaj wnoszenia do domów przystrojonej gałęzi drzewa o wiecznie zielonych liściach z pozostałością po ówczesnym święcie zmarłych.
Niemcy: XV–XVI w. Najstarszą wzmiankę na temat pogańskiego zwyczaju przyozdabiania zieloną jedliną domostw w okresie przesilenia zimowego znaleźć można w opublikowanym w 1494 „Narrenschiff” („Statek Głupców”) niemieckiego satyryka Sebastiana Branta. Gałązki te były wieszane w domu pod sufitem. thumb|: Wigilia (Juleaften), 1891
Znane są historyczne wzmianki mówiące o tym, że w średniowieczu jodły udekorowane jabłkami stanowiły główny rekwizyt w wystawianych 24 grudnia rajskich przedstawieniach, będących rodzajem ludowego dramatu religijnego. Drzewka te nazywano „rajskimi drzewami” i według niektórych badaczy mogły być prekursorami późniejszej tradycji bożonarodzeniowej choinki.
Encyklopedia katolicka i autorka monografii o zwyczaju bożonarodzeniowego drzewka Katarzyna Smyk wzmiankują, że wizerunek przyozdobionej choinki można znaleźć na sztychu Lucasa Cranacha starszego z 1509. Według źródeł, ojczyzną współczesnego drzewka bożonarodzeniowego była niemiecka Alzacja. W XV lub w XVI w. – prawdopodobnie na bazie wspomnianego wyżej obrzędu – rozwinęła się tam tradycja przystrajania choinki, występującej już jako całe drzewko. Zwyczaj musiał stosunkowo szybko zdobywać naśladowców, bowiem już w 1561 w Alzacji wydano zarządzenie, które określało, że mieszczanin może posiadać tylko jedną choinkę, a to drzewko nie może być wyższe niż „osiem butów” (8 stóp). Zarządzenie to może świadczyć, iż zwyczaj stał się na tyle popularny, że powstał problem z wylesianiem okolicznych terenów leśnych. Najstarsza wzmianka na temat przyozdabiania świątecznej choinki w Strasburgu pochodzi z 1604, a według „Encyclopedia of Christmas and New Year’s Celebrations” z 1605. Według opisu Stanisława Estreichera (z 1903): „człowiek nieznanego nam nazwiska, zawędrowawszy w młodości do Strasburga, podał w r. 1605 […]: «Na Boże Narodzenie umieszczają w izbie choinkę, obwieszoną kwiatami wycinanymi z kolorowych papierów, jabłkami, opłatkami, szeleszczącem złotem, cukrem itp»”. Według Estreichera opisywana w relacji choinka nie była wyposażona w światła, czyli świeczki. Natomiast choinka ustawiona w żłóbku w kościele w w Tyrolu Południowym w 1621 była już ozdobiona świeczkami.
Strasburski zwyczaj ubierania świątecznego drzewka został w latach 1642–1646 skrytykowany przez niemieckiego luterańskiego teologa Johanna Dannhauera. thumb|Choinki w Hofburgu. Drzeworyt Wilhelma Gause: Weihnachten in der Wiener Hofburg (1888). Cesarz Franciszek Józef I w otoczeniu cesarzowej Elżbiety, arcyksięcia Rudolfa, arcyksiężnej Stefanii, arcyksiężnej Marii Walerii i młodej arcyksiężnej Elżbiety Marii Kształtujący się od XV w. zwyczaj rozprzestrzenił się pod koniec XVIII w. niemal na całym obszarze języka niemieckiego, a później i na terenie państw sąsiadujących. Stanisław Estreicher powoływał się na opinię niemieckiego etnografa, iż kraje katolickie dość wolno przyswajały sobie ten zwyczaj: „w północnych Niemczech, w Holsztynie, Meklemburgii, Pomorzu i prowincjach pruskich nie znano jeszcze w pierwszej ćwierci XIX stulecia drzewka Bożego Narodzenia”. W południowych Niemczech, gdzie katolicy byli liczniejsi niż protestanci dominował zwyczaj szopki bożonarodzeniowej, a choinka zaczęła zdobywać i z czasem dominować, w północnych, protestanckich Niemczech.
Do Gdańska zwyczaj drzewka bożonarodzeniowego mieli wprowadzić pruscy urzędnicy i oficerowie w roku 1815. Do katolickich rodzin niemieckich nad Renem zwyczaj trafił dopiero w XIX w. od przesiedlonych tam rodzin protestanckich. Inne kraje katolickie także powoli przyswajały sobie obyczaj ozdabiania choinki.
Jeden z bawarskich etnografów pisał w 1855: „Drzewko i podarki na Boże Narodzenie, nietylko na wsi, ale i po miastach starej Bawaryi są po dziś dzień nieznane“, a – jak dopowiadał Estreicher – zwyczaj ten nie był zakorzeniony na tamtejszych wsiach nawet na początku XX w.
Austria Do Cesarstwa Austrii choinka zawitała w 1816, za sprawą Henrietty z Nassau-Weilburg, żony Karola Ludwika Habsburga, która w lipcu 1816 urodziła swoje pierwsze dziecko Marię Teresę Habsburg. Ze względu na te narodziny Henrietta zaplanowała obchodzić Wigilię w sposób, do którego sama była przyzwyczajona od dzieciństwa w protestanckim domu. Na Boże Narodzenie 1816 księżniczka kazała w tajemnicy ustawić w sali balowej pałacu dużą jodłę i osobiście ją udekorowała. Cesarz Franciszek II Habsburg, którego zaproszono na obchody Bożego Narodzenia, podobno był tak zachwycony rozświetloną choinką, że zlecił postawienie w Hofburgu choinki udekorowanej świecami. Wkrótce austriackie szlacheckie rody poszły w ślady wiedeńskiego wzorca. thumb|Choinka u królowej brytyjskiej Wiktorii i księcia Alberta (1848), rycina ze zbiorów The Webster Museum Francja, Anglia: 1840 Do Francji zwyczaj choinki bożonarodzeniowej trafił w 1840 (lub w 1837) za sprawą Heleny z Meklemburgii-Schwerinu, żony Ferdynanda Filipa Orleańskiego, a do rozpowszechnienia zwyczaju przyczyniła się księżna Eugenia, której bardzo się on spodobał. Na dwór brytyjski choinka także trafiła w 1840, za sprawą Alberta, księcia-małżonka królowej brytyjskiej, Wiktorii, który w tym roku nakazał ustawić drzewko bożonarodzeniowe w zamku królewskim. W 1903 Stanisław Estreicher opisywał dalsze losy rozpowszechniania zwyczaju: „Z królewskiego zamku zwyczaj ten torował sobie powoli drogę do arystokratycznych i mieszczańskich domów, a dziś jest już dość rozpowszechnionym. Ale przecież zwyczaj ten wygląda tam zupełnie inaczej, jak w Niemczech. Po obiedzie Wigilijnym mała choinka przechodzi z rąk do rąk, a każdy zdejmuje zeń przeznaczony dla siebie podarunek”.
Pozostałe kraje europejskie Świąteczna moda przygotowywania i ozdabiania choinki rozprzestrzeniła się z ziem niemieckich do domów rosyjskich, węgierskich, duńskich, szwedzkich, włoskich, słowackich, czeskich i skandynawskich. Na przestrzeni XIX w. zwyczaj rozprzestrzenił się na niemal wszystkie kraje europejskie, jednak choinka znacznie łatwiej przyjęła się w północnej części Europy, a mieszkańcy południowej części kontynentu pozostali przy tradycyjnych szopkach, jako centralnym punkcie domowych obchodów Bożego Narodzenia. mały|Wydanie radzieckiego magazynu Bezbożnik z 1931 r. przedstawiające prawosławnego księdza, któremu zabroniono ścinania drzewka na choinkę
Rosja W domach petersburskich Niemców choinka pojawiła się na początku XIX w. W 1818 księżna Aleksandra Fiodorowna – córka króla Prus Fryderyka Wilhelma III, i żona późniejszego cara Rosji Mikołaja I Romanowa – zainicjowała postawienie pierwszej w Moskwie choinki. Kolejna została ustawiona w Pałacu Aniczkowskim w Petersburgu w 1819. Podczas świąt w 1828 – już jako caryca – zorganizowała dla dzieci (pięciorga swoich oraz dla siostrzenic) „choinkę dla dzieci”, na którą zaproszone były także dzieci dworzan. Prezenty, które zostały ułożone pod choinkami, ufundowała caryca. Same drzewka były ozdobione słodyczami, orzechami i pozłacanymi jabłkami. Choinka nie zdobyła jednak od razu popularności. Nie ma o tym zwyczaju wzmianek ani w czasopismach z lat 20. XIX w., czy też np. w poemacie Eugeniusz Oniegin Aleksandra Puszkina, który w V rozdziale opisywał obchody Bożego Narodzenia.