Gwara łowicka, gwara księżacka – gwara języka polskiego używana przez Księżaków zamieszkujących tereny historycznego księstwa łowickiego w okolicach Łowicza i Skierniewic na południowo-zachodnim Mazowszu.
alt=|mały|Odpust parafialny w Janisławicach w południowej części księstwa łowickiego|276x276px|lewoJej przynależność dialektalna nie jest do końca jasna. W starszych publikacjach z dziedziny polskiej dialektologii zaliczano ją do gwar małopolskich, ale obecnie widoczna jest tendencja łączenia jej z dialektem mazowieckim. Problem ten wynika z właściwości gwary – ma ona cechy obu tych dialektów. Obok stroju łowickiego jest pielęgnowana jako jeden z najistotniejszych elementów tożsamości kulturowej Księżaków. Została dokładnie opisana przez Halinę Świderską w pracy pt. „Dialekt Księstwa Łowickiego” z 1929 roku, która do dziś jest najcenniejszą i najobszerniejszą publikacją w całości poświęconą gwarze łowickiej. Współczesna gwara ulega silnym wpływom polszczyzny literackiej lub jest przez nią całkowicie wypierana. Ochroną i popularyzacją gwary księżackiej zajmują się m.in. Łowicki Ośrodek Kultury oraz Muzeum w Łowiczu, które w 2014 roku we współpracy z dr hab. Renatą Marciniak-Firadzą oraz Zespołem Śpiewaczym „Ksinzoki” wydało publikację „Gwara - Księżaków język ojczysty. Dziedzictwo regionu łowickiego”, zawierającą m.in. obszerny słownik wyrazów gwarowych.
Historia mały|Słup graniczny księstwa łowickiego z 1829 w Patokach W średniowieczu większość obszaru kasztelanii łowickiej należącej do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego była pokryta lasami i pozostawała niezamieszkana. Taki stan rzeczy utrzymywał się do XIV wieku, kiedy arcybiskupi gnieźnieńscy Janisław i Jarosław Bogoria Skotnicki zaczęli rozwijać sieć osadniczą dóbr łowickich. Według Renaty Marciniak-Firadzy, w toku stosunkowo późnej kolonizacji tych ziem, do dóbr łowickich i skierniewickich mogli napływać osadnicy z Mazowsza, północnej Małopolski, ziemi sieradzkiej, łęczyckiej, Wielkopolski, a w szczególności z Kujaw. W efekcie, w nowo powstałych jednostkach osadniczych nałożyły się cechy różnych dialektów, prowadząc do powstania w dobrach arcybiskupich unikalnego obszaru dialektalnego.
Wielowiekowa przynależność do dóbr arcybiskupstwa zwanych od księstwem łowickim, większe swobody i wcześniejsze uwłaszczenie chłopów przyczyniło się do wykształcenia na ich terenie zamożniejszej grupy ludności, zachowującej odrębną tożsamość, kulturę materialną, ubiór i mowę. W drugiej połowie XIX wieku mieszkańcy przepełnionych wsi księstwa łowickiego zaczęli wykupywać sąsiednie dobra szlacheckie i osiedlać się na ich terenie, zachowując tożsamość, obyczaje i ubiór księżacki. Przyczyniło się to do poszerzenia etnograficznego i językowego zasięgu Księżaków aż pod Piątek.
Pierwszy słowniczek gwary łowickiej pochodzący z wymienia się wśród źródeł Słownika gwar polskich Jana Karłowicza. Jest nim rękopiśmienny Słowniczek gwary od Domaniewic w Łowickiem. W I poł. badania nad gwarami księstwa łowickiego prowadziła pochodząca ze Strugienic Halina Świderska; w latach 1938 i 1946 na łamach czasopisma Poradnik Językowy ukazywały się jej artykuły o gwarze łowickiej, m.in. Nazwy barw w gwarze łowickiej oraz Parę uwag o mazurzeniu. W 1929 ukazała się jej monografia pt. Dialekt Księstwa Łowickiego.
Gwara jest współcześnie kultywowana jako ważny element kultury Księżaków w różnych środowiskach księstwa łowickiego, m.in. przez zespoły ludowe takie jak Zespół Śpiewaczy „Ksinzoki”. Mimo tego, od połowy ulega znacznym wpływom polszczyzny ogólnej i jest przez nią wypierana; Renata Marciniak-Firadza zwraca uwagę na zanik części gwarowych cech fonetycznych, a u wielu mieszkańców regionu całkowite zastąpienie wymowy gwarowej normą ogólnopolską. Wg badań Beaty Krokockiej, w 2010 tylko ok. 67,2% gwarowego słownictwa odnotowanego przez Halinę Świderską w funkcjonowało nadal w mowie wszystkich pokoleń.
Zasięg występowania Choć nazwa grupy etnograficznej Księżaków pochodzi od historycznego księstwa łowickiego, tradycyjnie utożsamianego z obszarem ich zamieszkania, ludność księżacka posługująca się gwarami łowickimi zamieszkuje również niektóre sąsiednie tereny dawnych dóbr szlacheckich, szczególnie te na zachód od księstwa. Wg Haliny Karaś, obszar występowania gwary księżackiej poza księstwem łowickim sięga okolic Brzezin na południu, Piątku na zachodzie oraz Sannik na północy, co pokrywa się z zasięgiem osadnictwa Księżackiego wg Anieli Chmielińskiej. Z kolei położone w gminie Skierniewice wsie Miedniewice, Pamiętna, Ruda oraz Samice, choć wchodziły w skład dóbr arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, nie zostały zaliczone do księżackich przez Anielę Chmielińską. Ich mowy, zaliczającej się już do sąsiednich gwar Mazowsza bliższego, nie badała również Halina Świderska.
Niezależnie od historycznych granic księstwa, we współczesnym nazewnictwie etnograficznym i dialektologicznym, wszystkie obszary zamieszkane przez Księżaków często są zbiorczo określane niejednoznacznymi terminami Łowickie lub ziemia łowicka, używanymi również w odniesieniu do powiatu łowickiego.
Pismo Nie istnieje jednolite pismo księżackie. W tekstach popularnych, gwara łowicka jest zwykle zapisywana standardowym alfabetem polskim, skąd biorą się niekonsekwencje w zapisie. W pracach z dziedziny dialektologii stosowana jest różnego rodzaju transkrypcja fonetycznaPublikacje „Dialekt Księstwa Łowickiego” oraz „Gwara – Księżaków Język Ojczysty. Dziedzictwo Regionu Łowickiego” używają slawistycznego alfabetu fonetycznego..
Fonetyka i fonologia
Spółgłoski Gwary księżackie charakteryzuje mazurzenie, czyli zmiana ogpol. spółgłosek sz, ż, cz i dż w gwarowe s, z, c i dz, powszechna w gwarach mazowieckich i małopolskich (zniscune, łoscyndzoł, kozuchy). Na obszarze księstwa łowickiego liczne są formy z siakaniem, które od XIX w. zastąpiły dawniejsze formy zmazurzone (Warsawa > Warsiawa, kosula > kosiula, skoła > śkoła). Upowszechnienie siakania w pewnych wyrazach jest po części wynikiem dążności do wyeliminowania mazurzenia; mogło wiązać się również z osadnictwem niemieckim, które wprowadziło na księstwo wyższą kulturę materialną. Z języka niemieckiego zapożyczono wówczas wyrazy określające nowe sprzęty (śpodel, śprycha); następnie spółgłoski miękkie przeniesiono z zapożyczeń do niektórych wyrazów rodzimych. Starsze formy ze spółgłoskami zębowymi (skoła, kosula) licznie występowały jeszcze w pierwszej połowie XX w. w kilku wsiach oddalonych od miast, m.in. Złaków Kościelny, Głuchów.
Wschodnia granica gwar łowickich jest też wschodnią granicą fonetyki międzywyrazowej udźwięczniającej, czyli dźwięcznej wymowy spółgłoski wygłosowej w pozycji międzywyrazowej (brad łojca, laz rośnie).
Rozpodobnieniu ulegają tu liczne grupy spółgłoskowe, przede wszystkim kt i chrz (chto, krzan, krzesny, krzyźwy, cwaróg). Tak jak w gwarach mazowieckich, w końcówkach -ami, -ymi itp. stwardnia się tu miękkie m (chłopokamy, chmuramy, dobrymy, my).
W licznych wyrazach zanika wargowość w wymowie miękkiego w (Łojic, Łyśkojice); zjawisko to występuje konsekwentnie w końcówkach rzeczownika w celowniku -owi i -owiu występujących w północnej części regionu (złodziejoju, chłopoji). W okolicach Lipiec Reymontowskich i Domaniewic wargowość zanika również w końcówce -ewi powszechnej na największym obszarze księstwa (kunieji, chłopeji).
Grupy jd, jś w wyrazach pochodnych czasownika iść przechodzą w gwarach księżackich w ńd, ńś (przyńdzie, wyńście).
W części odmiany czasownika jeść głoska j jest podwojona: +Odmiana czasownika jeśćformaliczba pojedynczaliczba mnoga1. os.2. os.3. os.1. os.2. os.3. os.czas teraźniejszyjjymjjesjjejjewajjeta, jjeciejedzumczas przeszłymjodymjodeśjodjedliśmy, jedliśwajedliśta, jedliściejadły, jedliżjadłamjadłaśjadłajadłynjadło Gwary łowickie zachowują fonem [ɣ] (dźwięczne h); spotykany jest w ograniczonej liczbie wyrazów, tylko w pozycji nagłosowej (Hyniek, hebel, handrycyć, horcować, hok, hunór).
Samogłoski
Kontynuanty staropolskich samogłosek długich Do I poł XX w. w gwarach księżackich istniał fonem oł pochodzący ze staropolskiego а̄; w gwarze współczesnej wyrównał się on z o (jo mom, gro, znota, corny, śwyniok). Cechą wyróżniającą gwarę łowicką spośród gwar sąsiednich jest wymowa staropolskiego ē jako e (chleb, mleko, ser); w gwarze dawnych dóbr szlacheckich graniczących z księstwem łowickim (gwary Mazowsza bliższego oraz gwary łęczyckie) wymawiane są one jako i lub y, z czego w XX w. naśmiewali się Księżacy. Gwary księżackie południowych parafii powiatu skierniewickiego (m.in. Słupia, Janisławice, Białynin) zapożyczyły jednak z sąsiednich gwar liczne formy z głoskami y, i (chlib, sikiera, mliko).
Protezy Do w gwarach łowickich fonem o był dyftongiem ło (kłot, chłodzić, młoja); prelabializację zachował on do dzisiaj głównie w pozycji nagłosowej (łoscyndzać, łokno). Na początku wyrazu prelabializacji ulega również samogłoska u (łul, łucyć). Prejotacji ulega zwykle samogłoska i w pozycji nagłosowej (jigła, jiść, ji). Liczne formy wyrazów rozpoczynających się na a z protezą j (jaz, jangryst, Jantuni, Jandrzej) są pozostałością zachodzącej dawniej prejotacji samogłoski a w nagłosie, która jednak nie jest już produktywnym procesem fonetycznym.
Rozwój samogłosek nosowych Ścieśnieniu ulegają samogłoski nosowe. Samogłoska ę była w I poł. wymawiana w różnych stopniach ścieśnienia od ę do yN oraz niekiedy iN po spółgłoskach miękkich. Współcześnie ę wyrównuje się najczęściej z yN po spółgłoskach twardych i iN po spółgłoskach miękkich (cynsto, rynka, kryncić, ale mindzy, dziewińć). Tak samo, jak we współczesnej polszczyźnie literackiej, odnosowieniu konsekwentnie ulega ę na końcu wyrazu (dziołche, widze).
Samogłoska ą, podobnie jak ę, przybierała dawniej różne barwy od o do u, lecz obecnie zwykle wyrównuje się z jedną z nich (ksiundz lub ksiondz, puncki, krung). W wygłosie ą brzmi jak om lub um (idum, motykom, jadom); współcześnie w gwarze nie odnotowano jego wymowy jako nosowego dyftongu znanego z polszczyzny literackiej.
Inne zmiany w samogłoskach ustnych Podobnie do samogłosek nosowych, grupy oN i eN są w gwarze łowickiej ścieśniane do yN, iN oraz uN (dynko, lin, kłunica); od okresu międzywojennego zaszły tu te same zmiany co w samogłoskach nosowych, w wyniku których rzadko już występują tu samogłoski pochylone. Ścieśnieniu do u ulega zarówno o pochodzące z stpol. o (księżacki fonem ło) jak i to pochodzące z dawnego a długiego (dawny fonem oł).
Charakterystyczne dla gwary łowickiej jest rozszerzenie wymowy samogłosek i, y do e przed spółgłoskami l, ł, r (lelija, chodzieli, beł, bele, famielija). Gwary księżackiej części powiatu skierniewickiego zapożyczyły z gwar Mazowsza bliższego końcówkę -uł, która występuje w formach czasu przeszłego rodzaju męskiego niektórych czasowników (poluł, zuł, chodziuł). Wg Haliny Świderskiej, w powiecie skierniewickim, poza rodzajem męskim nadal powszechnie występowała tam odmiana z -eł, -eła, -eło itd.; używano również ogólnopolskich -ił, iła, iło. Czasownik być nadal był tam odmieniany z grupą -eł- we wszystkich rodzajach pomimo upowszechnienia końcówki -uł. Współcześnie, Renata Marciniak-Firadza zauważyła regres końcówki -uł, jednak odnotowała w Gzowie formę buł (był).
Samogłoska o może ulegać ścieśnieniu do u przed spółgłoską l (pulicyjanty, cekulada). Samogłoska w grupie -or ulega ścieśnieniu tylko w wygłosie (motór ale motory, dochtór ale dochtorym).
Niektóre wyrazy w gwarach księstwa łowickiego do dzisiaj występują w formach z nagłosową grupą re- zamiast ra- (redło, redzić, ReculZmiana urzędowej nazwy wsi z Raczul na Reczul została spowodowana wyparciem formy literackiej przez formę gwarową., rymieSamogłoska e powstała w wyniku przejścia grupy ra- w re- uległa tu ścieśnieniu pod wpływem spółgłoski m.); jest to pozostałość zachodzącego tu dawniej procesu fonetycznego związanego z gwarami mazowieckimi.