thumb|Abraham z Izaakiem (akwaforta Rembrandta z 1645 r. w zbiorach National Gallery of Arts w Waszyngtonie). Izaak trzyma wiązkę drewna na ofiarę całopalną (por. Rdz 22,7n). Te dwie postacie Starego Testamentu tworzą jeden z fundamentalnych biblijnych paradygmatów wiary. Zrodzony wbrew naturze rzeczy syn był wypełnieniem obietnicy złożonej Abrahamowi przez Boga i potwierdzeniem słuszności jego wiary „wbrew nadziei” (Rz 4,18). Według interpretacji nowo testamentalnych, wiara Patriarchy sięgała dalej, ku Chrystusowi, którego Izaak był zapowiedzią, zwłaszcza w ofierze na górze Moria: Abraham, „ojciec wasz, rozradował się z tego, że ujrzał mój dzień – ujrzał i ucieszył się” (J 8,56). Wiara (, pístis, , ) – w chrześcijańskiej refleksji jest poręką tych dóbr, których się spodziewamy, dowodem tych rzeczywistości, których nie widzimy. Większość definicji wiary formułowanych w ciągu historii chrześcijańskiej teologii była pochodną tego sformułowania biblijnego. Jej korzenie tkwią w wierze Żydów, ich patriarchów: Abrahama, Jakuba i Mojżesza. Jej specyficznie chrześcijański charakter polega na uznaniu, że Jezus z Nazaretu jest zapowiadanym przez Prawo i proroków Mesjaszem, uwierzeniu w Jego zmartwychwstanie i wyznaniu, że jest Panem (por. Rz 10,9n). Znaczenie tego wyznania, w wyniku licznych kontrowersji – jak np. ariańska – zostało dookreślone przez Sobory powszechne w postaci wyznań wiary (). Jest cnotą teologalną nadprzyrodzonego pochodzenia – razem z nadzieją i miłością. Jest pierwszą z tych trzech cnót, jako źródło usprawiedliwienia i życia moralnego chrześcijanina. Dzięki niej przyjmuje się miłość, którą Bóg objawia człowiekowi w Chrystusie. Zakłada posłuszeństwo Bogu (por. Rz 1,5 i 16,26) oraz świadczenie o Bogu wobec innychPor. KKK n. 2087.. Od początku chrześcijaństwa była powiązana z chrztem i Kościołem jako ciałem Chrystusa, stanowiąc zasadę dojrzewania i budowania jego jedności (por. Ef 4,13).
W Biblii Według Biblii wiara jest zasadniczą przyczyną wszelkiego życia religijnego, jego źródłem i ośrodkiem. Zróżnicowana terminologia hebrajska odnosząca się do wiary, aman oraz batah, sugeruje dwubiegunowość tego pojęcia: zaufanie do osoby „wiernej”, w które zaangażowany jest cały człowiek oraz pewien akt intelektualny, dzięki któremu przez słowo i odpowiednie znaki można dotrzeć do rzeczywistości niewidzialnej (Hbr 11,1).
Podstawową figurą biblijną wiary jest Abraham – ojciec wierzących. Bóg powołał go z ziemi chaldejskiej (Joz 24,2), gdzie wszyscy służyli innym bogom. Abraham uwierzył w Boga (Rdz 15,6), w jego słowo wbrew wszelkiej ludzkiej logice (Rz 4,19) i w chwili największej próby (Rdz 22). Od tej pory stał się przewodnikiem dla wszystkich, którzy, by osiągnąć zbawienie, powierzają się całkowicie Bogu i jego słowuPor. .
Stary Testament Wiara Izraela jest odpowiedzią na zawarte Przymierze z Bogiem. Lud jest wezwany do słuchania Jahwe (Wj 19, 3-9) – czyli do wiary w niego (Pwt 9,23; Ps 106,24n). W chwilach zagrożenia wiary Izraela Bóg powołuje proroków, by ci głosili, że wbrew wszelkim pozorom zasługuje on zawsze na pełne zaufanie (Iz 40,31; 49,23), bo jest on wszechpotężnym Bogiem Izraela (Jer 32,27; Ez 37,14). W konsekwencji, wiara Izraela otwiera się dla ludów pogańskich, które poprzez posłannictwo Sługi Jahwe, poprzez wiarę, odkryją Boga Jedynego (Iz 43,10), będą go wyznawały jako Jedynego (Iz 45,14; por Rz 10,16) oczekując na wybawienie przez potężnego Boga Izraela (Iz 51,5).
Nowy Testament W pismach Nowego Testamentu wiara wiąże się ściśle z Dobrą Nowiną o zbawieniu przyniesionym przez Jezusa Chrystusa. Jest to wiara, że duchowe oczekiwanie obecne w Izraelu jako owoc licznych proroctw mesjańskich spełnia się w nim (por. Łk 2,25.38). Jezus wraz ze swym posłannictwem został przyjęty przez wiarę ubogich Izraela (hebr. anawim por. So 3,12n). Jedną z nich była Maryja, której wiara osiągnęła stopień doskonały (por. Łk 1, 46-55). Z czasem wokół Jezusa, ubogiego, utworzyła się społeczność ubogich, maluczkich (Mt 10, 42); więzią tej ubogiej żydowskiej społeczności była wiara w Jezusa i jego słowa (Mt 18, 6-10). Wiara ta pochodziła od Boga (Mt 11, 25; 16, 17), On był jej inicjatorem.
Wyznanie wiary Piotra Piotr Apostoł ukazany jest w Ewangeliach jako mający, z ustanowienia Jezusa, pierwszeństwo wśród Dwunastu. Jego wyznanie wiary, opisane przez wszystkich trzech Synoptyków ma zatem szczególne znaczenie. Dotyczy mesjańskiej godności Mistrza. W każdej wersji godność ta jest opisana w nieco odmienny sposób. Ewangelia Marka zdaje się być najbardziej zwięzła. Piotr rozpoznał w Jezusie eschatologicznego Mesjasza-Króla tak, jak rozumiano go w owym czasie w Izraelu odczytując mesjańskie proroctwa Pisma Świętego, jak np. o potomku króla Dawida (por. 2 Sm 7,12-16). Czytamy w Ewangelii: „On ich zapytał: A wy za kogo mnie uważacie? Odpowiedział Mu Piotr: Ty jesteś Mesjasz”. (Mk 8,29, por. Mt, 16,16-19; Łk 9,18-20, por J 6,89). Był to akt wiary Piotra, że Jezus jest zapowiadanym Pomazańcem, który ma ustanowić Królestwo Boże zgodnie z oczekiwaniami mesjańskimi Izraela. Ma ono swój fundament w różnych innych wyznaniach Piotra opisanych w Ewangeliach, np. zaraz na początku po cudownym połowie (por. Łk 5,8) czy po uciszeniu burzy na morzu (por. Mt 14,22-33). Najbliższy kontekst wyznania wiary Piotra stanowią słowa Jezusa o cierpieniach mesjasza (por. Mk 8,31-38) oraz Przemienienie na Górze (por. Mk 9,2-10).
Mesjański charakter wiary Kościoła Nowego Testamentu Wiara uczniów Jezusa stała się wiarą Kościoła, gdy oni sami uwierzywszy w zmartwychwstanie Mistrza – jako świadkowie – zaczęli ogłaszać go Panem i Mesjaszem, który jako nowy Adam pokonał śmierć i ożywia wszystkich (por. 1 Kor 15,20-26) i jest ustanowionym przez Boga „sędzią żywych i umarłych” (Dz 10,42). Ogłaszali nastanie czasów ostatnich, eschatonu, pełni czasu (por. Dz 2,17; Ga 4,4). Zachęcali swoich słuchaczy do przyjęcia wiary, która ich ożywiała, by w ten sposób uczestniczyli w bogactwach Bożych obietnic, dostępując odpuszczenia swych grzechów (Dz 2, 38n; 10, 43). Wierzyć, oznaczało więc przyjęcie nauki świadków, Dobrej Nowiny (Dz 15, 7; 1 Kor 15, 2), wyznając, że Jezus jest Panem (1 Kor 12, 3; Rz 10, 9; por 1 J 2, 22). Wiara ta otworzy przed umysłem człowieka skarby: mądrości samego Boga objawionej przez Ducha Świętego (1 Kor 2) oraz wiedzy o Jezusie Chrystusie i jego miłości (Flp 3, 8; Ef 3, 19; por 1 J 3,16). Człowiek wierzący jest powołany do tego, by dawał wyraz swojej wierze w poznaniu (J 6, 69; 8, 28) i w kontemplacji (J 1, 14; 11,40) tego co niewidzialne.
Jak zauważył O. Michel, to apostolskie wezwanie do uwierzenia było czymś unikalnym w ówczesnym Izraelu. „Ani w Kumran, ani u Jana Chrzciciela, ani wśród starożytnych ruchów zelotów nie było jasno wyrażonej potrzeby wiary”Por. O. Becker – O. Michel, Faith, w: The New International Dictionary of the New Testament Theology, vol. 1, s. 599 oraz 605..
Z początku, krąg tych, którzy uwierzyli stanowili Żydzi. Byli przekonani, że sprawa wiary w Jezusa jest kwestią wewnątrz Izraela. Robili wymówki Piotrowi, że w Jafie wszedł do domu „ludzi nieobrzezanych”, nieuświęconych Przymierzem i jadł z nimi. Dopiero obszerne wyjaśnienie Apostoła przytoczone w rodz. 11 Dziejów Apostolskich uświadomiło im, że Bóg w Chrystusie chce zbawić wszystkie narody.
Szybko się okazało, że konsekwencją wiary w Jezusa jest doświadczenie odrzucenia przez swój własny naród. Było to o tyle dramatyczne, że naród ten był wybrany i uświęcony przez Boga przymierzem. W Liście do Hebrajczyków odrzucenie to znalazło interpretację ofiarną, w której nie ma oskarżenia czy nawet wyrzutu. Jest natomiast nadzieja, że cierpienie związane z odrzuceniem przyczyni się do uświęcenia tego ludu:
Wyznawanie wiary w imię Jezusa stało się w chrześcijaństwie nową, doskonalszą formą ofiar składanych w starej Świątyni. Dzieje Apostolskie opowiadają o rosnącej znacząco w Jerozolimie liczbie uczniów Chrystusa i że „liczna też rzesza kapłanów okazywała posłuszeństwo wierze” (Dz 6,7 BE 2006). Prawdopodobnie z powodu prześladowania opuścili Miasto, osiedli z dala od Świątyni w którymś z miast na wybrzeżu, np. w Cezarei czy Antiochii. Tęskniąc za dawnym życiem i posługą kapłańską, słabli w wierze i potrzebowali zrozumienia głębi i mocy nowego kultu chrześcijańskiego.
Pisma nowotestamentalne pokazują, że uznanie lub nieuznanie Jezusa za Mesjasza stanowiło kryterium bądź wyłączenia, bądź pozostania w łonie judaizmu. Zwraca na to uwagę Ewangelia Jana: „Niemniej jednak i spośród przywódców wielu w Niego uwierzyło, ale z obawy przed faryzeuszami nie przyznawali się, aby ich nie wyłączono z synagogi” (J 12, 42; por. J 7, 40-52). Ukazują to także Dzieje Apostolskie 9, 22n: „A Szaweł występował coraz odważniej, dowodząc, że Ten jest Mesjaszem, i szerzył zamieszanie wśród Żydów mieszkających w Damaszku. Po upływie dłuższego czasu Żydzi postanowili go zgładzić” (por. Dz 18,5, jak również 2,35; 4,18; 5,40.42). Mesjanizm, wiara że epoka mesjańska już nadeszła – to główny temat pierwotnego chrześcijaństwa także później. Np. fragment 47,1 z Dialogu z Żydem Tryfonem św. Justyna świadczy, że wyznanie wiary w Jezusa jako obiecanego mesjasza stanowiło o przejściu z judaizmu do chrześcijaństwa. Pseudo-Cyprian w Ad Vigilium ukazał konwersję Żyda Papiscusa jako akt wiary w Jezusa Chrystusa. Taką też radę dawał List Sewera (Epistula Severi) 12 /826/ z V w. z Minorki nieochrzczonemu Żydowi.
Wiara w życiu pierwszego Kościoła Nauczanie Listu do Efezjan ukazuje wiarę w rozumieniu wspólnot kościelnych lat 90. I wieku. W rozdziale 4 mowa jest o wierze jako o spoiwie jedności wszystkich uczniów Chrystusa wszczepionych przez chrzest do Kościoła-Ciała Chrystusa: „Jeden jest Pan, jedna wiara, jeden chrzest” (w. 5). Według Rudolfa Schnackenburga ta triada jest echem obrzędów chrztu w pierwszych wspólnotach chrześcijańskich. Wiara i chrzest były bardzo blisko związane ze sobą (por. Ga 3,25 -27, Dz 2,38; 16,31-33; 18,8; Mk 16,16). Wspólna wiara, która stanowi o nowej jedności wszystkich uczniów Chrystusa – czy to pochodzenia żydowskiego, czy pogańskiego (por. Ga 3,28, 1 Kor 12,13, Kol 3.11) – od początku wyrażała się w wyznaniu chrzcielnym, które składali podczas obrzędów swego chrztu. I w trakcie tychże obrzędów otrzymywała pieczęć Ducha Świętego /Bierzmowanie/ (por. Ef 1,13). Sam Chrystus ustanowił Kościół /gr. Εκκλεσια/ na skale-fundamencie wiary Piotra (por. Mt 16,18-19; Łk 22,31). Jest on organizmem wiary tworzącym całość, gdzie Głową jest Chrystus a Kościół ciałem. Dojrzałość tego organizmu, tego „męża doskonałego” zostanie osiągnięta tylko wtedy, gdy wszyscy ochrzczeni dojdą „do jedności wiary i poznania Syna Bożego” (Ef 4,12-13). Stanie się tak dzięki posługom ustanowionym przez Chrystusa: „I On ustanowił jednych apostołami, innych prorokami, innych ewangelistami, innych pasterzami i nauczycielami” (Ef 4,11).
Tym, czego chrześcijanie czasów Nowego Testamentu oczekiwali przyjmując wiarę były dobra eschatologiczne: zmartwychwstanie ciała (por. Rz 8,18-23; 1 Tes 4,13n; por. Dz 2,26; 23,6; 24,15; 26,6-8; 28,20), dziedzictwo świętych (Ef 1,18; por. Hbr 6,11; 1 P 1,3n), życie wieczne (Tt 1,2; por. 1 Kor 15,19), chwała (2 Kor 3,7-12; Ef 1,18; Kol 1,27; Tt 2,13), wizja Boga (1 J 3,2n) – czyli, ujmując jednym słowem, zbawienie siebie i innych (2 Kor 1,6; 1 Tes 2,19). Wiara wcześniej wzrastała w samym Izraelu (Ef 1,11-12; por. J 5,45; Rz 4,18), z wykluczeniem narodów pogańskich (Ef 2,12; por. 1 Tes 4,13), jako doskonała nadzieja (Hbr 7,19). Obecnie w misterium Chrystusa (Rz 16,25) jest ofiarowana także poganom (Ef 1,18; Kol 1,27; por. Mt 12,21; Rz 15,12)Por. przypis do Rz 5,2 w: .
Św. Piotr mówił o wierze w kontekście miłowania niewidzialnej rzeczywistości osoby Chrystusa. Wartość wiary jest próbowana jak wartość złota, jakby przez ogień. Pozwala kochać, chociaż się nie widzi, i oczekiwać na osiągnięcie radości niewymownej i pełnej chwały królestwa niebieskiego (por. 1 P 1,7).