thumb|230px|Dawny kościół ewangelicki w Żyrardowie, obecnie rzymskokatolicki Parafia Ewangelicko-Augsburska w Żyrardowie – ewangelicko-augsburska parafia w Żyrardowie, należąca do diecezji warszawskiej. Mieści się przy ulicy ŻeromskiegoLuteranie.pl – Żyrardów.. W 2016 liczyła 59 członków.
Historia Początek osadnictwa ewangelickiego na Mazowszu Osadnictwo protestanckie w okolicy obecnego Żyrardowa rozpoczęło się w XVIII wieku. W 1759 została założona osada Troszyn Niemiecki, w tym okresie powstały również kolonie ewangelickie położone w rejonie Gąbina. Na mocy dekretu z dnia 28 lipca 1796 nastąpiła kasata dóbr duchownych i królewskich, które przeszły na rzecz skarbu pruskiego. Nowi właściciele ziemscy byli zobligowani do przyjęcia osadników, w liczbie zależnej od wielkości ich majątku. Nastąpiła intensywna fala kolonizacji, trwająca do lat trzydziestych XIX wiekuParafia Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Żyrardowie – Historia Parafii w Żyrardowie..
Nowi mieszkańcy pochodzili z Pomorza, Wielkopolski, Śląska, Badenii, Hesji i Wittenbergi. Była to przeważnie ludność wyznania luterańskiego, z niewielkim udziałem reformowanych oraz mennonitów. Ich życie religijne toczyło się w zamieszkiwanych przez nich osadach, gdzie powstawały budynki domów modlitwy, w których w niedziele odbywały się nabożeństwa prowadzone przez kantora, a w pozostałe dni pełniły one funkcję szkoły. Administracja kościelna była prowadzona przez parafie rzymskokatolickie, tam też początkowo odbywały się chrzty, śluby i pogrzeby, co prowadziło do konfliktów. W tamtym czasie najbliższa parafia ewangelicka znajdowała się w Węgrowie.
Pierwszy kościół ewangelicki na terenie Mazowsza Zachodniego został wybudowany w 1775 w Iłowie, erygowanie parafii zostało potwierdzone w 1782 przez kasztelana Adama Lasockiego, który zobowiązał się łożyć środki na jej utrzymanie. Powstała kancelaria parafialna, szkoła i cmentarz. Parafia obejmowała do początku XIX wieku terytorium całej części południowo-zachodniej Mazowsza, w związku z czym podzielona została na kilka kantoratów.
Parafia ewangelicka w Wiskitkach W 1804 hrabia Feliks Łubieński wystąpił o powołanie parafii ewangelickiej w Wiskitkach, zamieszkałych przez kolonistów trudniących się sukiennictwem. W 1805 zobowiązał się on do przekazania funduszy na jej funkcjonowanie oraz budowę kościoła, co ograniczyło się jednak do przyznania na ten cel parceli z zabudowaniami tzw. „wójtostwa”. Nabożeństwa odbywały się w specjalnie przystosowanym do tego celu budynku, który uległ spaleniu w 1823. Z powodu niezamożności parafii, nie było możliwości budowy własnego obiektu kościelnego. Obszar parafii obejmował tereny położone pomiędzy Mszczonowem, Błoniem, Nieborowem i Sochaczewem. W 1823 powiększono go Łowicz, gdzie działalność prowadził filiał tej parafii, obejmujący także wsie wokół miasta zamieszkane przez ludność ewangelicką. Na terenie parafii wiskitkiej w latach 1830–1833 powstały osady Żyrardów oraz Sokule.
W związku z trudną sytuacją finansową parafii w Wiskitkach, w 1836 została utworzona parafia ewangelicko-augsburska w Łowiczu, a Wiskitki zostały przekształcone w jej filiał, gdzie nabożeństwa odbywały się w co trzecią niedzielę oraz w co drugie święto.
Na poprawę sytuacji ośrodka w Wiskitkach miał wpływ rozwój osady fabrycznej w Żyrardowie, który w 1840 roku zamieszkiwało 21 rodzin ewangelickich, które tworzyło 85 osób. Filiał wiskicki zrzeszał w sumie 366 rodzin, co stanowiło 1849 wiernych. W 1844 proponowano likwidację filiału i powołanie nowej parafii z siedzibą w Żyrardowie, co miało spowodować większy napływ do miasta nowych mieszkańców wyznania luterańskiego. W 1854 rozpoczęto jednak budowę kościoła ewangelickiego w Wiskitkach. Czas budowy przeciągał się z powodu problemów finansowych, ukończono ją w 1862. Podczas jej trwania, w 1855 doszło do przywrócenia samodzielnej parafii wiskickiej.
Powstanie parafii w Żyrardowie W 1890 Żyrardów zamieszkiwało 1852 ewangelików, czyniąc go największym skupiskiem wyznawców luteranizmu na terenie parafii. W wyniku uciążliwości związanych z podróżami do kościoła w Wiskitkach, w 1888 ówczesny proboszcz Juliusz Bursche rozpoczął budowę kościoła w Żyrardowie, dokończoną z powodu przeniesienia go do pracy w parafii w Warszawie przez jego następcę, księdza Rudolfa Gustawa Gundlacha. Kościół Wniebowstąpienia Pańskiego został poświęcony 25 września 1898 przez superintendenta generalnego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego Karola Gustawa Manitiusa. Była to budowla w stylu neogotyckim, a środki na jej powstanie pochodziły z darowizn właścicieli zakładów oraz robotników i pozostałych parafian.
Parafia wiskicka w 1897 liczyła 6418 wiernych. Rok później jej siedziba została przeniesiona do Żyrardowa. Częstotliwość prowadzenia nabożeństw w kościele w Wiskitkach została zmniejszona do jednego w miesiącu, świątynia popadła w zaniedbanie i ostatecznie została zamknięta. Działający przy kościele dom dla sierot i starców przeszedł pod opiekę żyrardowskich zakładów włókienniczych.
Po przeniesieniu siedziby parafii następował jej prężny rozwój. W niedziele odbywały się dwa nabożeństwa – główne z Sakramentem Ołtarza oraz popołudniowe dla dzieci, w środy i piątki prowadzono nabożeństwa tygodniowe. Nabożeństwo w języku polskim prowadzono raz w miesiącu.
W 1901 nowym proboszczem żyrardowskim został ks. Hugo Wosch. Dokończył on budowę sali konfirmacyjnej oraz mieszkań dla organisty i kościelnego.
W efekcie sytuacji spowodowanej przez wojnę rosyjsko-japońską oraz rewolucję 1905 roku, część parafian wyemigrowała na Wołyń i do Ameryki Północnej. W 1905 liczba członków zboru wynosiła około 4500 osób i utrzymywała się na tym poziomie do 1914.
I wojna światowa W związku z wydarzeniami I wojny światowej, w 1915 rozpoczęto akcję deportacyjną ludności ewangelickiej w głąb Imperium Rosyjskiego. Wysiedlenia dotknęły 64 rodziny żyrardowskie, również proboszcza Hugo Woscha. Opustoszała parafia była obsługiwana przez duszpasterza wojskowego z Warszawy. W momencie zakończenia wojny w mieście pozostało 300 ewangelików.
Okres międzywojenny Od 1918 parafianie zaczęli wracać z wygania, jednak część z nich nie przeżyła wywózki, a inni zdecydowali się na emigrację. Następowała odbudowa działalności parafii, funkcję proboszcza objął ks. Feliks Teodor Gloeh. W 1922 na stanowisku zastąpił go ks. Otto Wittenberg. Obszar parafii obejmował wtedy terytorium pomiędzy Sochaczewem, Mszczonowem, Milanówkiem i Grodziskiem Mazowieckim. Działały filie w Wiskitkach, Grodzisku Mazowieckim, Brwinowie, Józefowie i Karolewie. Prowadzono szkółki niedzielne dla dzieci, odbywające się w budynku sali konfirmacyjnej. W 1923 parafia zrzeszała 2861 wiernych. Do czasu wybuchu II wojny światowej, liczba parafian zwiększyła się do około 4000.
II wojna światowa Po rozpoczęciu II wojny światowej, w pierwszych dniach walk doszło do przeszukania kościoła przez wojsko polskie, ponieważ z jego wieży miały być rzekomo dawane sygnały wojskom niemieckim. We wrześniu 1939 doszło również do internowania przez władze polskie wielu mężczyzn z parafii jako elementu niepewnego i uwięzienia ich w obozie w Berezie Kartuskiej. Część z nich zginęła podczas nalotu niemieckiego w okolicy Garwolina, co po wkroczeniu wojsk niemieckich zostało wykorzystane w celach propagandowych. Poinformowano, że nalotu dokonało lotnictwo polskie, a zwłoki zostały w 1940 ekshumowane i przeniesione na cmentarz ewangelicki w Iłowie.
16 grudnia 1939 doszło do aresztowania proboszcza Otto Wittenberga przez wojsko niemieckie, a następnie umieszczenia go w warszawskim więzieniu Pawiak. Prawdopodobną tego przyczyną było wykrycie i zgłoszenie przez niego przed wybuchem wojny organizacji hitlerowskiej działającej na plebanii, przygotowującej listy „niebezpiecznych Polaków”.
Ludność ewangelicka była z różnym skutkiem nakłaniana przez okupantów do podpisania volkslisty, czego odmowa skutkowała wysiedleniem.
Żyrardowska parafia pozostawała pozbawiona duszpasterza przez okres okupacji. Została uznana za niemiecką i podporządkowana administracji warszawskiej. Plebanię zamieszkiwał wtedy ordynowany w 1939 wikary ks. Edward Romański, jednak z racji polskiego pochodzenia nie mógł sprawować czynności duszpasterskich. W związku z tym wikary podjął inną pracę, jednak we współpracy z Kolegium Kościelnym starał się opiekować wiernymi zamieszkującymi miasto.
2 lutego 1940 parafianie wystąpili z wnioskiem do Kolegium Kościelnego o przywrócenie nabożeństw dla osób narodowości polskiej, stanowiących większość zborowników. Rozpoczęto więc prowadzenie polskojęzycznych nabożeństw porannych, jednak jeszcze w tym samym roku zakazano tej praktyki. Od 1941 odbywały się one jednak pod pretekstem udzielania Wieczerzy Pańskiej. Zakaz czynności kościelnych w języku polskim obejmował również inne uroczystości, przede wszystkim pogrzeby. Na nabożeństwa niemieckie uczęszczała niewielka liczba parafian, z racji nieznajomości przez nich tego języka.
W 1944 w wyniku nadejścia frontu wschodniego, większość członków zboru została ewakuowana na zachód, w związku z czym w lipcu 1944 parafia zakończyła działalność.
Pod koniec 1944 wikariusz Edward Romański rozpoczął organizację polskiej parafii ewangelickiej, co utrudniały jednak walki podziemia z okupantami – obydwie strony stosowały zasady zbiorowej odpowiedzialności. Na terenie miasta pozostawali ewangelicy pochodzący z Warszawy, przybyli tu po powstaniu.
Lata powojenne 16 stycznia 1945 roku w wyniku działań na froncie, został uszkodzony budynek kościoła. W Żyrardowie mieszkało wówczas 120 luteran. Kilka tygodni później rozpoczęto rejestrację parafian oraz prowadzenie polskich nabożeństw. We wspólnym nabożeństwie wielkanocnym zorganizowanym z udziałem wiernych kościoła ewangelicko-reformowanego wzięło udział 90 osób.
Wielu parafian padło ofiarą powojennych samosądów, jako że ewangelicy byli kojarzeni z Niemcami. W 1946 stanowisko administratora parafii objął ks. Karol Messerschmidt. Rozpoczął on odbudowę jej działalności. Prowadzono wówczas dwa nabożeństwa w miesiącu (w jedną niedzielę miesiąca było to nabożeństwo przedpołudniowe, w drugą – popołudniowe). Ksiądz Messerschmidt obsługiwał również dwie inne parafie i pełnił funkcję kapelana Wojska Polskiego.
Do 1948 liczba członków parafii wzrosła dwukrotnie. Prowadzono kursy dla analfabetów, odbywały się lekcje religii oraz przygotowania do konfirmacji. Organizowano pomoc dla osób chorych i starszych, rozszerzoną później na mieszkańców Mazur. Naprawiono wieżę kościelną uszkodzoną przez pociski oraz odnowiono organy. Brakowało jednak funduszy na remont generalny, jak również naprawę kościoła w Wiskitkach. Wobec bardzo złego stanu technicznego świątyni wiskickiej, 1 sierpnia 1948 Zgromadzenie Parafialne zatwierdziło decyzję proboszcza o jej rozbiórce. Wykonanie tego zostało jednak odroczone, co nastąpiło w wyniku zainteresowania wynajęciem budowli na skład surowców oraz możliwością przeznaczenia porozbiórkowej cegły na powstanie szkoły. Zgoda na rozbiórkę została ostatecznie wydana 27 lipca 1951 przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, z zastrzeżeniem przeznaczenia pozyskanych środków i materiałów na remont kościoła w Żyrardowie.
Okres Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i po 1990 roku W październiku 1953 roku administratorem parafii został ks. Otto Krenz, pełniący urząd do września 1958 roku. W październiku na jego następcę został ponownie wybrany ks. Karol Messerschmidt.
Grunty parafialne położone w Wiskitkach i Nowym Oryszewie, uprzednio wydzierżawiane, zostały sprzedane w celu pozyskania środków na remonty oraz sprawy hipoteczne.
W 1967 zbór żyrardowski liczył 60 członków. Wobec groźby zawalenia wieży i sklepienia kościoła, połączonej z brakiem pieniędzy na ich remont generalny, postanowiono o sprzedaży świątyni. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej wystosowało propozycję przekształcenia jej w dom kultury, jednak została ona odrzucona z uwagi na charakter tej instytucji, nieprzystającej do budynku kościelnego.