Avia BH-33 – czechosłowacki samolot myśliwski z okresu międzywojennego, produkowany na licencji w Polsce w Podlaskiej Wytwórni Samolotów jako PWS-A. Nosił w lotnictwie czechosłowackim oznaczenie wojskowe: B-33 lub Ba-33.
Historia thumb|left|Pierwszy prototyp BH-33 (widoczny inny kształt steru) W 1927 roku inżynierowie i z zakładów lotniczych Avia opracowali projekt nowego samolotu myśliwskiego, który miał być następcą produkowanego samolotu Avia BH-21, napędzanego silnikiem rzędowym o mocy 300 KM. Pierwszą próbą był samolot BH-21J z mocniejszym silnikiem gwiazdowym rodziny o mocy 420 KM, lecz okazało się, że cała konstrukcja płatowca wymaga wzmocnienia i dopracowania aerodynamicznego dla osiągania większej prędkości. Skonstruowano wobec tego nowy samolot, aczkolwiek wywodzący się z konstrukcji BH-21i.
thumb|left|BH-33.2 pierwszej serii o konstrukcji drewnianej Nowy samolot został oznaczony od inicjałów konstruktorów jako Avia BH-33, a jego prototyp został oblatany 21 października 1927 roku. Po przedłużających się próbach fabrycznych, dopiero 18 października 1928 roku samolot został przekazany do badań wojskowych. W międzyczasie prowadzono jego intensywną akcję promocyjną, także z użyciem drugiego egzemplarza BH-33.2 oblatanego 15 stycznia 1928 roku. Podczas prób w locie stwierdzono, że jest to samolot zwrotny, szybki i ma dobre właściwości pilotażowe, spełniał on wymagania stawiane samolotom myśliwskim. W związku z tym jeszcze 17 października 1928 roku wojsko czechołsowackie zamówiło pięć samolotów, w tym drugi prototyp (oznaczone B-33.2 do B-33.6). Jednocześnie zbudowano trzy samoloty modelu podstawowego na eksport dla Belgii, dwa dla ZSRR i jeden dla Polski. Wczesny model miał kadłub o konstrukcji całkowicie drewnianej i przekroju prostokątnym i był napędzany przez silnik Jupiter VI o mocy 450 KM.
Samolotem tym zainteresowało się jeszcze pod koniec 1927 roku dowództwo polskiego lotnictwa wojskowego, szukające przejściowego myśliwca przed wprowadzeniem nowych samolotów o konstrukcji metalowej, i ostatecznie zakupiło w 1929 roku egzemplarz wzorcowy tego samolotu oraz licencję na ich produkcję w Polsce. Produkcję tego samolotu prowadziła Podlaska Wytwórnia Samolotów (PWS) w Białej Podlaskiej. Samoloty produkowane w PWS zostały oznaczone jako PWS-A i ogółem w drugiej połowie 1930 roku wyprodukowano ich 50 sztuk. Wyposażono je w nieco słabsze silniki starszej wersji Jupiter IV o mocy 420 KM, pochodzące z wycofywanych bombowców Farman F-60 Goliath i z posiadanego zapasu. Wprowadzono w nich ponadto kilkanaście zmian, w tym ulepszono konstrukcję podwozia i zastosowano odrzucany w locie zbiornik paliwa.
thumb|left|BH-33E (B-33.8) Samolot Avia BH-33 miał konstrukcję drewnianą i w celu jego unowocześnienia jego projektanci opracowali nową wersję już z kadłubem o konstrukcji metalowej, która została oznaczona jako Avia BH-33E. Otrzymała zarazem kadłub o eliptycznym przekroju. Prototyp oblatano 28 maja 1929 roku. Lotnictwo czechosłowackie zamówiło tylko trzy samoloty, z różnymi silnikami gwiazdowymiB-33.7: Jupiter VI, początkowo w osłonie NACA, B-33.8: Jupiter VII, B-33.9 (B-133.1): BMW Hornet o mocy 525 KM, później Jupiter VI ()., a potem jeszcze dwa (B-33.7 do B-33.11). Kolejne 24 samoloty zbudowano w latach 1929–1931 dla Jugosławii w zakładach Avia, pod oznaczeniem fabrycznym BH-33-SHS (później BH-33-Y). Jugosławia nabyła także licencję na budowę tej wersji i dalsze 22 wyprodukowano w latach 1934–1937 w zakładach Ikarus-Zemun. Otrzymały one silnik Jupiter 9Ad o mocy 480 KM.
Zbudowano także na zlecenie polskie prototyp oznaczony jako Avia BH-33P z kadłubem o eliptycznym profilu ze spawanych rur stalowych, lecz brak jest informacji o dostarczeniu takiego samolotu do Polski.
thumb|left|BH-33L (Ba-33) Ostatnią wersją samolotu była Avia BH-33L, wyposażona w czechosłowacki silnik rzędowy Škoda L o mocy 500 KM. Zbudowano cztery prototypy, z których pierwszy został przekazany do prób 3 sierpnia 1929 roku. Trzeci prototyp został dopracowany w październiku tego roku już przez nowego głównego konstruktora i zastosowano w nim chłodnicę czołową. Lotnictwo Czechosłowacji zamówiło ten samolot w większej serii i łącznie z prototypami wyprodukowano ich 81. Samoloty otrzymały oznaczenie wojskowe Ba-33, z kolejnymi numerami od 1 do 81. Wersja seryjna miała oznaczenie fabryczne BH-33Ls. Pierwszy samolot seryjny (Ba-33.5) wyprodukowano 18 sierpnia 1930 roku, a produkcję zakończono w 1933 roku.
Łącznie wyprodukowano przynajmniej 195 samolotów Avia BH-33 wszystkich wersji, z tego na licencji w Polsce – 50 sztuk i Jugosławii – 22 sztuki
Służba Lotnictwo Czechosłowacji zamówiło tylko 10 małoseryjnych samolotów BH-33 wczesnych modeli z silnikami gwiazdowymi, które zaczęły wchodzić na uzbrojenie od 1929 roku pod oznaczeniem B-33 (numery od B-33.2 do B-33.11). W dniach 4–7 września 1929 roku dwa B-33 i trzy najnowsze prototypy Ba-33 reprezentowały czechosłowackie lotnictwo w rajdzie lotniczym Małej Ententy i Polski (obok trzech jugosłowiańskich BH-33). Czechosłowackie Avie zajęły pierwsze i trzecie miejsce w konkursie prędkości maksymalnej i drugie miejsce w rajdzie, a jugosłowiańskie – trzecie i czwarte miejsce w rajdzie. Dwie Ba-33 jednak uległy wypadkom z powodu złej pogody, przy czym zginął pilot Alfred Soukup. B-33.8 został utracony z powodu awarii silnika wracając z pokazu w Rumunii 30 sierpnia 1930 roku, przy czym jego pilot Rudolf Švábenský był pierwszym czechosłowackim pilotem, który uratował się za pomocą spadochronu.
Maszyna Ba-33 w pierwszej połowie lat trzydziestych XX wieku stała się standardowym myśliwcem lotnictwa Czechosłowacji. Uzbrojone były w dwa km-y 7,92 mm Vickers vz. 28. Jako pierwszy samoloty te, z uwagi na zagrożenie ze strony Węgier, otrzymał 3 pułk lotniczy rozlokowany na Słowacji. W mniejszej liczbie samoloty te trafiały do pozostałych pułków (1, 2, 4–6). Według stanu na lipiec 1932 roku, na 149 myśliwców czechosłowackich, tylko 41 było uznanych za nowoczesne, w tym 40 Ba-33. Samolot był uważany za stosunkowo niezawodny, a liczba wypadków była niewielka. Od 1935 roku zaczęły być jednak zastępowane przez nowe samoloty Avia B-534 i stopniowo kasowane lub kierowane do szkolenia w pułkach i szkole walki powietrznej w Prostejovie. Pod koniec 1938 roku pozostawało w służbie ich 41. Po zajęciu kraju przez Niemcy, z uwagi na przestarzałość, nie były przejęte przez Luftwaffe. Tylko trzy z nich otrzymało lotnictwo Państwa Słowackiego, używane do szkolenia do początku lat 40.
Jugosławia otrzymała pierwsze cztery samoloty BH-33-SHS w 1929 roku, a dalsze 20 w 1931 roku. Służyły tam pod oznaczeniem BH-33, znane były także jako Avia Jupiter. Uzbrojone były w dwa km-y 7,7 mm Darne. 22 licencyjne samoloty produkcji Ikarusa dostarczano po pięć–sześć rocznie w latach 1934–1937. W 1935 roku pięć samolotów zostało przekazanych Grecji dla pomocy rządowi w wojnie domowej, z czego cztery pozostały w lotnictwie greckim. Używane były do szkolenia w składzie 20. eskadry i wycofane w 1940 roku, względnie używane jeszcze były do zadań łącznikowych podczas wojny włosko-greckiej. Przed II wojną światową 28 pozostałych samolotów jugosłowiańskich otrzymało numery 2001 do 2028. W chwili ataku Niemiec w 1941 roku używane były tylko jako szkolne, ale trzy weszły w skład zmobilizowanej samodzielnej eskadry myśliwskiej przy 3. szkole lotniczej. Pierwszego dnia ataku, 6 kwietnia 1941 roku dwa z nich zostały zestrzelone nad lotniskiem w Podgoricy przez niemieckie Bf 109 z eskadry 7./JG 26. Pozostałe po kampanii 12 samolotów zostało zdobytych na ziemi przez Niemców, a jeden przez Włochów. Siedem z nich przekazano lotnictwu chorwackiemu. Otrzymały numery od 3301 do 3307. Po wyposażeniu w wyrzutniki bombowe, były używane w 1942 roku w operacjach przeciwko partyzantce Tito, a ostatnie wycofano w 1944 roku.
Trzema egzemplarzami BH-33 konstrukcji drewnianej dysponowało również lotnictwo belgijskie, po czym jeden z nich został później zastąpiony przez metalowy BH-33E (nr BH-33.1014). Rozmowy o zakupie większej partii lub licencji jednak nie przyniosły efektu, a Belgia wybrała myśliwiec . Wycofano je ze służby w 1936 roku, po czym BH-33E trafił do republikańskiej Hiszpanii, gdzie prawdopodobnie służył do szkolenia. W 1930 roku prototyp BH-33L (Ba-33.1) został wysłany do Chin dla demonstracji zarządcy wojskowemu Mandżurii. Został on we wrześniu 1931 roku zdobyty w stanie rozmontowanym w Mukdenie przez Japonię, po czym wcielony w październiku do lotnictwa japońskiego, odkupiony od wytwórni i użyty w 1932 roku w walkach na terenie Chin.
ZSRR kupił dwa samoloty BH-33 z silnikami wysokościowymi Jupiter VII (nr fabr. 1004 i 1005), dostarczone wiosną 1929 roku i używane do testów.
Służba w lotnictwie polskim thumb|left|PWS-A z „Trójki Bajana” Jesienią 1929 roku dostarczono do zakładów PWS wzorcowy egzemplarz BH-33 (nr fabryczny BH-33.1007) i dokumentację. Wyprodukowana seria 50 PWS-A została w 1930 roku skierowana do eskadr myśliwskich 2 Pułku Lotniczego z Krakowa (121, 122 i 123 EM), gdzie były eksploatowane do przełomu 1935/1936 roku. Otrzymały numery wojskowe od 4.1 do 4.50. Uzbrojenie samolotów stanowiły dwa km-y 7,92 mm Vickers wz. 09/18. Od 7 lipca 1934 roku usuwano z nich kołpaki śmigieł z powodu ich urywania się. Nie było w nim przypadków utraty płatów – co było zmorą w użytkowanych maszyn Blériot-SPAD S.61. Mimo to, konstrukcja płatowca była dość krucha i w wypadkach utracono 15 samolotów, przy czy zginęło trzech pilotów. Wobec wprowadzania myśliwców PWS-10 a zwłaszcza PZL P.7a już od 1933 roku były stopniowo wycofywane z użycia z eskadr myśliwskich i kierowane do eskadr treningowych oraz szkół lotniczych. Decyzją z 6 kwietnia 1938 roku pozostałe ok. 20 PWS-A zostało przeznaczone do kasacji.
W samoloty te wyposażony był pierwszy polski lotniczy zespół akrobacyjny tzw. Trójka Bajana, w skład której wchodzili: kpt. pil. Jerzy Bajan, kpr. pil. Karol Pniak i kpr. pil. Stanisław Macek. Wykorzystano je także do kręcenia filmu Pod Twoją obronę z 1933 roku.
Konstrukcja Avia BH-33 był jednomiejscowym samolotem myśliwskim, dwupłatem o konstrukcji mieszanej.
W pierwszej serii BH-33 i PWS-A kadłub o przekroju prostokątnym miał konstrukcję w postaci kratownicy drewnianej pokrytej sklejką. Od modelu BH-33E wprowadzono kadłub o przekroju eliptycznymi i konstrukcji metalowej, opartej na kratownicy ze spawanych rur stalowych. W przedniej części znajdował się silnik gwiazdowy, chłodzony powietrzem, oprofilowany blachą duralową dla zmniejszenia oporu aerodynamicznego, z wystającymi tylko cylindrami, za którymi były długie owiewki. W modelu BH-33L (Ba-33) zastosowano silnik rzędowy w całości oprofilowany z chłodnicą czołową. Za silnikiem był zbiornik paliwa, a za nim odkryta kabina pilota osłonięta z przodu wiatrochronem, wyposażona w urządzenia sterownicze i przyrządy pokładowe. Kadłub kończył się usterzeniem klasycznym o konstrukcji drewnianej, stateczniki pokryte były sklejką, a stery płótnem. Kadłub pokryty był sklejką oklejoną płótnem. Na obu bokach kadłuba zastosowano listwy w celu usztywnienia pokrycia.
Płaty miały konstrukcję dwudźwigarową, drewnianą, pokryte płótnem (noski – sklejką). Płat dolny miał większą rozpiętość od płata górnego. Lotki, wyważone za pomocą skrzydełek odciążających, umieszczono tylko na płacie dolnym. Komorę płatów usztywniono za pomocą słupków duralowych w układzie odwróconej litery „N” oraz cięgnami stalowymi.
Podwozie klasyczne, stałe, dwugoleniowe. W pierwszej serii, ze sztywną osią, amortyzowaną sznurami gumowymi. W PWS-A z osią dzieloną i amortyzatorami olejowo-pneumatycznymi Vickers. W wersji BH-33L (Ba-33) również oś dzielona z półosiami. Płoza ogonowa wykonano z półresora piórkowego.