Tajna Organizacja Wojskowa „Gryf Pomorski”

Tajna Organizacja Wojskowa Gryf Pomorski (TOW Gryf Pomorski, Gryf Pomorski) – polska wojskowo-cywilna organizacja konspiracyjna, będąca największą pomorską organizacją wojskową podczas II wojny światowej. Teren jej działania obejmował początkowo Kaszuby, w następnych miesiącach rozszerzył się również o inne regiony na Pomorzu.

Struktura organizacyjna Strukturę organizacji określał Statut. Na czele TOW „Gryf Pomorski” stała Rada Naczelna, której podlegały dwa osobne piony organizacyjne: Główny Wydział Organizacyjny, zajmujący się działalnością cywilną, i Komenda Naczelna, odpowiedzialna za działalność wojskową. Zgodnie z założeniem władze w Komendzie Naczelnej mieli sprawować oficerowie rezerwy Wojska Polskiego (WP). W skład Rady Naczelnej wchodzili: Prezes, dwóch Zastępców, Kapelan, Sekretarz, Przewodniczący Sądu Organizacyjnego, Komisja Kontrolująca, Komisja Pomocy Finansowej, Wywiad oraz nieprzydzieleni członkowie. W niektórych dokumentach jako organ sprawujący władzę w organizacji jest podawana Rada Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”, która w niesprecyzowanym czasie zmieniła nazwę na Radę Naczelną. Na przełomie 1942 i 1943 roku prezesem Rady Naczelnej był ks. Józef Wrycza, a jego zastępcą Józef Dambek. Zdaniem historyka Krzysztofa Steyera ks. Wrycza nie odgrywał dużej roli w „Gryfie Pomorskim”, a jego funkcja prezesa miała charakter honorowy.

thumb|upright|Bolesław Formela, pierwszy komendant naczelny TOW „Gryf Pomorski” Kierownictwo Głównego Wydziału Organizacyjnego sprawował Józef Dambek, po jego śmierci 4 marca 1943 roku funkcję tę przejął Augustyn Westphal. Komendantami naczelnymi byli kolejno: por. rez. WP Bolesław Formela ps. „Romiński” (zrezygnował z funkcji 12 marca 1942 roku, prawdopodobnie na skutek otrzymania informacji o liście gończym gestapo i obaw o własne zdrowie i życie) Juliusz Koszałka (p.o.) por. rez. WP Józef Gierszewski ps. „Gozdawa”, „Ryś”, „Szulc” (przypuszczalnie do bezpodstawnego zdjęcia ze stanowiska 17 lutego 1943, faktycznie do swojej śmierci ok. 22 czerwca 1943) ppor. rez. WP Grzegorz Wojewski ps. „Ferrum” (do grudnia 1943) Augustyn Westphal (p.o., w sprawach wojskowych konsultował się z Marianem Jankowskim)

Wśród komendantów naczelnych wymieniany jest również ppor. rez. Aleksander Arendt ps. „Komar” i „Dębina”, który miał objąć to stanowisko po Wojewskim. Miał on pełnić swoją funkcję do aresztowania 12 marca 1944 roku, być może w roli pełniącego obowiązki. W 1999 roku pojawiły się pierwsze głosy, że Arendt nie sprawował funkcji komendanta naczelnego. W następnych miesiącach Arendt był oskarżany o przynależność do NKWD, UB i SB. Oskarżenia kierowane pod adresem Arendta wzbudziły kontrowersje wśród historyków. Podejrzenia o współpracę ze służbami specjalnymi zostały później potwierdzone. Według badań przeprowadzonych przez historyka Andrzeja Gąsiorowskiego Arendt po raz pierwszy został nazwany komendantem dopiero przez Jana Kaszubskiego w raporcie dla UB z września 1945 roku. Sprawowanie stanowiska komendanta naczelnego nie jest jednak ogólnie kwestionowane.

Komenda Naczelna miała na celu przygotowanie „Gryfa Pomorskiego” do powstania skoordynowanego z desantem powietrznym Polskich Sił Zbrojnych, a także prowadzenie bieżącej walki, głównie w celu obrony ludności polskiej przed masową eksterminacją. Celem powstania miało być wyzwolenie Pomorza spod okupacji niemieckiej. Hasłem do powstania miał być apel ks. Józefa Wryczy.

Komendantowi naczelnemu podporządkowane były Wydziały: Wywiadu i kontrwywiadu – por. rez. Juliusz Koszałka ps. „Jeż”, „Jeremi” (do lata 1942 roku), Łączności – por. rez. Juliusz Koszałka (do lutego 1943 roku), Agnieszka Bigus, Sanitarny – st. sierż. Antoni Czapiewski (do lata 1942 roku), lek. med. Alfons Wojewski (do maja 1943 roku).

„Gryf Pomorski” deklarował podporządkowanie się Rządowi Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie. Deklarował się jako organizacja wojskowa, katolicka i ponadpartyjna. Deklaracja ideowa została przyjęta w lipcu 1941 lub 6 maja 1942 roku. Wątpliwości co do datacji wynikają z istnienia dwóch odrębnych tekstów z różnymi datami. Według deklaracji organizacja działała na terenie całego Pomorza i Prus Wschodnich.

Wielu członków „Gryfa Pomorskiego” było zameldowanych na Pomorzu i obok działalności konspiracyjnej oficjalnie pracowało, głównie w rolnictwie i leśnictwie. W strukturach „Gryfa Pomorskiego” znaleźli się również księża.

Działalność thumb|upright|Wejście do repliki bunkra „Ptasia Wola” TOW „Gryf Pomorski” w Centrum Edukacji i Promocji Regionu w Szymbarku thumb|upright|Replika bunkra „Ptasia Wola” w Centrum Edukacji i Promocji Regionu w Szymbarku Działalność „Gryfa Pomorskiego” obejmowała głównie samoobronę (m. in. ukrywanie osób poszukiwanych przez gestapo oraz znanych ze swojej postawy antyniemieckiej przed wojną), pracę informacyjno-propagandową, wywiad i kontrwywiad, walkę z aparatem administracji i policji, sabotaż, wspieranie rodzin członków organizacji, którzy ukrywali się bądź byli aresztowani przez gestapo. Akcje bojowe prowadziło ok. 35 grup leśnych i oddziałów partyzanckich. Wydział Opieki Społecznej odpowiadał za wysyłanie paczek żywnościowych do obozów jenieckich i obozów, w których przebywali członkowie „Gryfa Pomorskiego”.

Około 10 % członków „Gryfa Pomorskiego” stanowiły kobiety. Na wzór Wojskowej Służby Kobiet AK w „Gryfie Pomorskim” utworzono pion żeński, noszący kryptonim „Przedświt”. Jej komendantką była Halina Marta Kurowska ps. „Kryształ”. Pełniła ona funkcję komendantki do czerwca 1943 roku. Jej zastępczynią została Franciszka Skorupska. Według niektórych relacji po Kurowskiej komendantką została Jadwiga Dembińska. „Przedświt” odpowiadał za dostarczanie partyzantom żywności, odzieży, środków medycznych i informacji, przygotowywał się do podjęcia służby sanitarnej w czasie powstania oraz zastępował lekarzy w niektórych Komendach Powiatowych. Ze względu na brak zachowanych dokumentów nie wiadomo, jak wyglądały struktury „Przedświtu”.

Przez cały okres istnienia „Gryfa Pomorskiego” prowadzona była działalność informacyjno-propagandowa. Początkowo „Gryf Pomorski” wydawał ulotki z informacjami pochodzącymi z nasłuchu radiowego, od 1942 roku wydawał na powielaczu gazetę „Gryf Pomorski”, w nakładzie 300–500 egzemplarzy. Organizacja wydawała również tytuły: „Świt”, „Głos Serca Polskiego”, „Biuletyn Radiowy”. Ponadto organizacja sporadycznie drukowała antyfaszystowskie ulotki w języku niemieckim. W ramach działalności informacyjno-propagandowej „Gryf Pomorski” kolportował również publikacje wydawane przez inne organizacje.

Wywiad „Gryfa Pomorskiego” współpracował z wywiadem Armii Krajowej (AK). „Gryf Pomorski” utrzymywał kontakt z siecią wywiadu ofensywnego KG AK: „Lombard” i „Stragan”. Komórki były zaangażowane m. in. w rozpracowywanie niemieckiej broni rakietowej V-1 i V-2. Kontakt był utrzymywany pomimo konfliktu między kierownictwem „Gryfa Pomorskiego” a AK. Działalność kontrwywiadowcza obejmowała ostrzeganie o akcjach wysiedleńczych i przeciwpartyzanckich.

„Gryf Pomorski” dysponował w Gdyni siatką przerzutową, która dokonywała przerzutów osób z gdyńskiego portu do Szwecji oraz utrzymywał łączność z władzami polskimi w Londynie.

Członkowie thumb|upright|Obelisk upamiętniający miejsce zakwaterowania partyzantów TOW „Gryf Pomorski” w Dębogórzu

Dokładna liczna członków „Gryfa Pomorskiego” stanowi przedmiot sporów wśród historyków. Na przełomie 1942 i 1943 roku „Gryf Pomorski” liczył kilku tysięcy członków, wiosną 1943 roku ok. 6-8 tys, a 29 października 1943 na ok. 4 tys. W źródłach można natknąć się również na liczbę ok. 12–18 tys., obejmujące różne okresy działalności. Historyk Marcin Owsiński, powołując się na wcześniejsze ustalenia, podał, że liczba osób umieszczonych przez kierownictwo organizacji na spisach imiennych wyniosła 19 tys., ale zdecydowana większość osób widniejących na listach ograniczyła się wyłącznie do wyrażenia chęci przystąpienia do organizacji lub utrzymywania kontaktu z jego przedstawicielami. W dokumencie z 31 grudnia 1943 roku, przygotowanym przez sam „Gryf Pomorski” i znanym z odpisu z 15 września 1945, liczba członków została określona na 19 861. Ze względu na częste zmiany podporządkowywania się oddziałów partyzanckich podlegających „Gryfowi Pomorskiego” część oddziałów działała niezależnie od kierownictwa Gryfu, przez co oszacowanie liczby członków organizacji pozostawia sporo trudności. Niektóre oddziały „Gryfa Pomorskiego” odchodziły z organizacji i przystępowały do innych organizacji (AK, Polskiej Armii Powstania). Duża rozpiętość danych wynika również z wliczania do „Gryfa Pomorskiego” osób zaprzysiężonych, a nie wyłącznie aktywnych członków organizacji.

Historia TOW „Gryf Pomorski” powstała na bazie Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Kaszubski” (znanej również jako „Gryf Kaszubski”), założonej na przełomie 1939 i 1940 roku z inicjatywy Józefa Dambka ps. „Lech”. Za sprawą rozwoju organizacyjnego oraz włączenia do „Gryfa Kaszubskiego” innych organizacji konspiracyjnych doszło do przekształcenia organizacji w Tajną Organizację Wojskową „Gryf Pomorski”. Dokładny przebieg przekształcenia organizacji nie jest znany z powodu braku dokumentów organizacyjnych określających tę sprawę jednoznacznie i sprzecznych relacji członków „Gryfa Pomorskiego”. Przyjęto, że przekształcenie organizacji nastąpiło 7 lipca 1941 roku w Czarnej Dąbrowie w gospodarstwie Bolesława Żmudy-Trzebiatowskiego, podczas którego doszło do spotkania, w którym uczestniczyli przedstawiciele TOW „Gryf Kaszubski” z Józefem Dambkie na czele, oddziały partyzanckie Józefa i Leona Kulasów i ks. Józef Wrycza, reprezentujący Wojskową Organizację Niepodległościową. Według niektórych relacji organizację zawiązano w marcu 1942 roku, według innej zmiana nazwy TOW „Gryf Kaszubski” na „Gryf Pomorski” nastąpiła dopiero w połowie czerwca 1942 roku. Krzysztof Steyer wysunął hipotezę, jakoby 7 lipca 1941 roku mogło dojść wyłącznie do scalenia kilku organizacji w jedną, a zmiana nazwy nastąpiła później.

Ważną rolę w „Gryfie Kaszubskim”, a następnie „Gryfie Pomorskim” odgrywał ks. ppłk. Józef Wrycza, działacz niepodległościowy, przed wojną związany ze Stronnictwem Narodowym, od września 1939 roku ukrywający się przed gestapo.

„Gryf Pomorski” był utworzony głównie przez Polaków zagrożonych aresztowaniem, którzy ukrywali się w lasach i wsiach. Schrony partyzanckie (nazywane przez gryfowców bunkrami) znajdowały się w Borach Tucholskich i kompleksach leśnych w Kaszubach i Kociewiu. Liczba schronów została oszacowana na ok. 200. Z czasem organizacja wyszła poza Kaszuby i rozpoczęła działalność m. in. w Świeciu, Grudziądzu, Tczewie i Starogardzie. Początkowo członkowie „Gryfa Pomorskiego” ze względu na niewielką strukturę, nie prowadzili akcji zaczepnych, ograniczając się wyłącznie do ukrywania się i zapewnienia sobie broni i podstawowych środków do życia. Oddziały były słabo uzbrojone. Posiadana przez partyzantów broń pochodziła z magazynów leśnych utworzonych przed wojną lub też była zdobyta przez Polaków, którzy zdezerterowali z Wehrmachtu.

Prawdopodobnie w maju 1942 roku do „Gryfa Pomorskiego” przystąpił por. rez. Wojska Polskiego Józef Gierszewski, któremu przypisywane jest powołanie organizacji Wolność pod koniec 1939 roku. W czerwcu 1942 roku do „Gryfa Pomorskiego” przystąpiła wejherowska organizacja „Polska Żyje”, kierowana przez ks. Józefa Bartela. Do 1943 roku do „Gryfa Pomorskiego” przystąpiło kilkanaście innych grup i organizacji lokalnych.