Armia starożytnej Macedonii – siły zbrojne królestwa Macedonii, istniejącego od czasów mitycznych, tradycyjnie datowanych na VIII wiek p.n.e., do 146 roku p.n.e. W okresie największego rozwoju terytorialnego państwa armia macedońska umożliwiła rozszerzenie wpływów Macedonii na Bliskim Wschodzie i w basenie Morza Śródziemnego.
Największą skuteczność operacyjną armia macedońska osiągnęła w IV wieku p.n.e., po reformach króla Filipa II, kontynuowanych przez jego następców, w tym Aleksandra III Wielkiego. W tym okresie należała do czołowych armii świata starożytnego i odegrała istotną rolę w rozwoju ówczesnej sztuki wojennej. Wykorzystywała wcześniejsze greckie tradycje militarne, zwłaszcza szyk falangi, wprowadzając zmiany w uzbrojeniu, organizacji piechoty i zasadach współdziałania różnych rodzajów wojsk. W późniejszym okresie przyjęła również wybrane rozwiązania stosowane przez armie wschodnie.
W okresie hellenistycznym państwa powstałe w wyniku rozpadu imperium Aleksandra Wielkiego organizowały swoje własne armie, opierając je na wzorach macedońskich, co było szczególnie widoczne podczas wojen diadochów.
Macedoński model armii opierał się na żołnierzach walczących w ściśle zwartym szyku, tworzących falangę, uzupełnianych przez inne, lżejsze oddziały oraz silną konnicę. Taki sposób walki bywa współcześnie określany mianem taktyki połączonych rodzajów wojsk. Jego dominację zakończyła dopiero seria porażek, jakie w II wieku p.n.e. poniosły armie hellenistyczne w walce przeciwko rzymskim legionom, m.in. w starciach z rzymskimi legionami, m.in. pod Kynoskefalaj w 197 p.n.e., pod Magnezją w 190 p.n.e. i pod Pydną w 168 p.n.e.
Początki thumb|Srebrna tetradrachma z wizerunkiem króla Filipa II, będącego głównym twórcą armii macedońskiej Od czasu założenia państwa przez Perdikkasa I w VIII wieku p.n.e., królestwo Macedonii przez dłuższy czas odgrywało marginalną rolę w greckim świecie politycznym i militarnym. Armia o ograniczonej wartości bojowej składała się wówczas z arystokratycznej kawalerii oraz piechoty o niskiej wartości bojowej, wykorzystywanej głównie do prac oblężniczych i służby garnizonowej. Ta sytuacja zmieniła się podczas panowania Archelaosa I (413–399 p.n.e.), który w trosce o obronność królestwa rozbudował system umocnień granicznych oraz prawdopodobnie wzmocnił armię, zwiększając jej liczebność i włączając do niej najemnych hoplitów greckich. Po okresie wewnętrznych walk politycznych i walk o władzę, ideę reform podjął na nowo Filip II, brat panującego króla Perdikkasa III (365–359 p.n.e.), będący wówczas zarządcą regionu Amfaksistis. Ze względu na strategiczne znaczenie tego obszaru, otrzymał on szerokie uprawnienia w zakresie organizowania sił zbrojnych, co wykorzystał do przeprowadzenia gruntownych reform. Wprowadzał je stopniowo, rozpoczynając około roku 364 p.n.e., gdy uzyskał swoje stanowisko, a kontynuując także wiele lat później, podczas panowania jako król Macedonii w latach 359–336 p.n.e.
Reformy króla Filipa II Szyk i ustawienie; role poszczególnych formacji thumb|Rysunek przedstawiający szyk bojowy falangi macedońskiej z czasów Filipa II i Aleksandra Głównym założeniem reform Filipa II było podniesienie wartości bojowej piechoty. Król utworzył stałą formację ciężkozbrojnej piechoty liniowej – pedzetajrów (pieszych towarzyszy). Pod względem uzbrojenia formacje te były wzorowane na zreformowanych w 1. połowie IV wieku p.n.e. przez Ateńczyka Ifikratesa najemnikach greckich walczących w armii perskiej. Wyposażeni zostali w wydłużone włócznie kosztem zmniejszonych tarcz i lżejszych pancerzy. Król Filip ll wprowadził nowy szyk, nazywany falangą macedońską. Najczęściej liczyła szesnaście szeregów głębokości, choć poszczególni dowódcy często redukowali ich liczbę, wydłużając tym samym front. Pięć pierwszych szeregów żołnierzy trzymało włócznie poziomo, co w praktyce uniemożliwiało uzbrojonym w krótszą broń przeciwnikom frontalne pokonanie pedzetajrów. Dalsze szeregi trzymały włócznie w pionie lub pod kątem, co pozwalało na redukcję siły rażenia wrogich pocisków miotanych. Pomimo dużej skuteczności w bezpośrednim starciu dużą wadą były powolność, konieczność dobrego wyszkolenia oraz niezdolność do indywidualnej walki w przypadku rozbicia szyku. Pedzetajrowie byli oddziałami poborowymi, rekrutowanymi spośród macedońskich chłopów i pasterzy, zazwyczaj tylko na okres kampanii.
Obok pedzetajrów, ważną część piechoty stanowili hypaspiści, będący zawodową i elitarną formacją włóczników, zazwyczaj umieszczaną podczas bitwy na prawym skrzydle. Kwestia ich dokładnego uzbrojenia jest przedmiotem dyskusji w historiografii; przypuszcza się, że dysponowali uzbrojeniem zbliżonym do pedzetajrów, lecz o wyższej jakości wykonania, bądź zbliżonym do klasycznych hoplitów.
Reformy Filipa II znacząco zwiększyły rolę piechoty lekkozbrojnej. Było to związane między innymi z faktem, że oddziały lekkozbrojne były potrzebne do ochrony flanek falangi, bardzo wrażliwych na ataki nieprzyjaciela. Oprócz nich wykorzystywano także oddziały harcownicze i miotające, nazywane psiloi, mające w swych szeregach łuczników, oszczepników i procarzy. Zazwyczaj na początku bitew umieszczano je przed wszystkimi oddziałami, aby swoim ostrzałem przetrzebiły wojska nieprzyjaciela przed właściwym natarciem. Oddziałem pośrednim między dwoma rodzajami lekkozbrojnej piechoty byli peltaści – żołnierze walczący zarówno na dystans, jak i mogący w pewnym stopniu walczyć wręcz.
Pomimo zwiększenia roli piechoty, znaczenie kawalerii w armii macedońskiej wcale nie zmalało. Dzieliła się ona na kilka formacji. Pierwszą, elitarną i najciężej uzbrojoną, stanowili istniejący jeszcze przed Filipem "konni towarzysze" – hetajrowie. Rekrutowali się z najlepszych arystokratycznych rodów macedońskich. Służba w tej formacji zapewniała jej członkom uprzywilejowaną pozycję społeczną i polityczną w państwie. Hetajrowie podzieleni byli na 200-osobowe szwadrony. Najznakomitszą ich część stanowiła agema – osobista gwardia króla. Od czasu podporządkowania Tesalii królestwu Macedonii przez Filipa, duże znaczenie w jego armii zaczęła odgrywać ciężkozbrojna formacja o wysokiej wartości bojowej. Mniejsze znaczenie miała lekka jazda (prodromoi), której utworzenie było częścią reform. Przede wszystkim wykorzystywano ją do zadań pomocniczych, tj. ochrona linii komunikacyjnych, patrole czy zwiad, choć brała również udział w decydujących bitwach.
Stosunkowo mało znanym obecnie aspektem reform Filipa jest utworzenie przez niego czegoś na kształt oddziałów inżynieryjnych. Wykorzystywały one transportowane w częściach greckie machiny oblężnicze, w razie potrzeby składane i obsługiwane przez przeszkolonych do tego żołnierzy. Miało to istotny wpływ na szybkość zdobywania nieprzyjacielskich twierdz i miast.
W armii macedońskiej służyli również najemnicy. Występowali oni w niej także i przed Filipem, ale to za jego panowania nastąpił poważny wzrost ich liczby i znaczenia. Było to między innymi związane z zajęciem przez Filipa Tracji wraz z jej kopalniami złota (co znacznie zwiększyło budżet, jaki państwo mogło przeznaczyć na ich utrzymanie), a także – w przypadku Greków – z uzyskaniem hegemonii w Helladzie. Zazwyczaj korzystano z najemników pochodzących z plemion trackich, iliryjskich oraz poleis greckich. Większość z nich stanowili żołnierze lekkozbrojni i miotający, choć wielu służyło także w lekkiej kawalerii. Mimo licznych zawirowań i kryzysów, jakie odcisnęły swoje piętno na historii Macedonii, aż do klęski króla Perseusza Antygonidy pod Pydną w 168 p.n.e. najemnicy stanowili podstawową obsadę garnizonów strategicznych miast i twierdz. Oprócz ciężej uzbrojonych piechurów (jak greccy hoplici), korzystano także z lekkozbrojnych. Poza oddziałami czysto najemnymi Macedonia korzystała też z pomocy sprzymierzonych plemion bałkańskich oraz kontyngentów wystawianych przez podporządkowane miasta greckie.
Uzbrojenie thumb|Antyczna rzeźba przedstawiająca macedońskiego piechura z formacji pedzetajrów. Uwagę zwracają charakterystyczna tarcza hoplon i hełm tracki Podstawową bronią pedzetajrów i hypaspistów była sarisa – długa dereniowa włócznia o wąskim grocie. W czasach Filipa jej długość wynosiła między 4 a 5 metrów. W okresie hellenistycznym była stopniowo wydłużana, dochodząc pod jego koniec nawet do 6,2 mDokładną długość sarisy podaje Nowa encyklopedia powszechna PWN.. Do walki wręcz żołnierze tych formacji używali krótkich mieczy (lub, według innych źródeł, sztyletów). Pozostała piechota korzystała głównie z broni pochodzenia greckiego. Najbardziej rozpowszechnione były jednosieczne miecze typu kopis i machaira oraz dwusieczny xiphos. Z broni tej korzystała również kawaleria, choć podstawę jej uzbrojenia stanowiła zazwyczaj ok. 3-metrowa włócznia.
Najbardziej rozpowszechnionym elementem uzbrojenia ochronnego były hełmy, zazwyczaj wykonywane z brązu. Używali ich zarówno pedzetajrowie, oddziały walczącej wręcz lekkozbrojnej piechoty, jak i kawalerzyści, a nawet część harcowniczych jednostek miotających (psiloi). Najpopularniejsze były hełmy typu attyckiego, frygijskiego i beockiego – te ostatnie używane przede wszystkim przez kawalerię ze względu na dobrą widoczność. Ze względów finansowych pierwotnie metalowych pancerzy używali jedynie oficerowie formacji pedzetajrów i kawalerzyści. Były to najczęściej brązowe pancerze torsowe pochodzenia greckiego, składające się z naplecznika i napierśnika, połączonych ze sobą skórzanymi pasami. Zwykli żołnierze najczęściej używali płóciennych, lnianych pancerzy. Były one lekkie i tanie, jednocześnie zapewniając stosunkowo dobrą ochronę.
W armii macedońskiej dość ważną rolę odgrywały też tarcze. Pedzetajrowie używali małych, o okrągłym kształcie. Podczas walk w szyku falangi zawieszali je na jednym z ramion, gdyż dzierżenie sarisy wymagało obu rąk. Peltaści również używali tarcz niewielkich i lekkich, ale pochodzenia trackiego, wykonanych z wikliny, o półksiężycowym kształcie, powszechnie zwanych pelta (skąd wywodzi się nazwa jednostkiG. Lach, Sztuka wojenna starożytnej Grecji..., s. 45.). Oprócz tego, z małych tarcz korzystali również hetajrowie oraz wielu żołnierzy z najemnych oddziałów lekkozbrojnych.
"Taktyka połączonych broni" Jednym z głównych punktów programu reform Filipa II było wprowadzenie i realizacja koncepcji militarnej określanej jako „taktyka połączonych broni”. Nie był to pomysł nowatorski, gdyż już greccy hoplici posiłkowali się oddziałami harcowników w celu nadrobienia braków w mobilności, lecz dopiero w Macedonii rozwiązania te przyjęły postać założeń taktycznych. Taktyka ta opierała się na współpracy różnego rodzaju wojsk, poczynając od ciężkiej piechoty ustawionej w falandze (pedzetajrowie i hypaspiści), stanowiącej główną siłę armii, uzbrojonej we włócznie, lecz mało elastycznej i podatnej na ataki bardziej mobilnych przeciwników; lekkiej piechoty (najemnicy traccy i bałkańscy, peltaści, psiloi), będącej przeciwwagą dla cięższych formacji, chroniącej flanki i pełniącej rolę harcowników; ciężkiej kawalerii (hetajrowie, jazda tesalska), potrafiącej rozstrzygać losy bitew za pomocą silnej szarży, ale mało efektywnej do innych zadań; oraz lekkiej kawalerii (najemnicy, prodromoi), spełniającej wszystkie te role, którym nie mogła podołać jazda ciężkozbrojna. W późniejszych latach, zwłaszcza za czasów Aleksandra, stopień zróżnicowania poszczególnych oddziałów jeszcze bardziej zwiększono, dodając kontyngenty wschodniej ludności miejscowej, walczące na tamtejszą modłę. Później „taktyka połączonych broni” była również wykorzystywana, przez wszystkie państwa hellenistyczne. Pierwotnie nie zachodziły w niej większe zmiany, ale od czasu trwałego przejęcia władzy w Macedonii przez dynastię Antygonidów (275 p.n.e.) stopniowo była ona coraz bardziej modyfikowana na skutek panującej tendencji do ograniczenia roli i ilości kawalerii oraz oddziałów lekkozbrojnych na rzecz żołnierzy uzbrojonych w sarisy.